صفحه نخست

سخنرانی در  ویانا سوم می سال 2003

ما کارو دکان وپيشه راسوخته ايم

شعروغزل و دوبيتی آموخته ایم

درعشق که اوجان ود ل وديدۀ ماست

جان ودل ودیده هرسه راسوخته ایم

 مولانا  جلاالدین  محمد   

برگ درختم هر نفس تر می شوم از آب جو

این خطابه برای آن شمارشنوندگانی ایرادشد که به عرفان خراسانی و خداوندگار بلخ الفتی بسيار وآشنایی اندک ونه چندان کارشناسانه دارند. در غربتسرای غرب  نه همه جا کتاب و کتابخانه  ییکه یک چنین تشنه لبی را کام بخشد پیدا میشود . از آن رو دوستان سازمان دهنده همایش یاد بود مولانا ازمن خواستند که سخنانی فراگیر وکلی درباره  زنده گی ، دنیانگری وآفرینشهای ادبی و عرفانی مولانا بیان دارم واندکی هم بر طریقت مولویه روشنی اندازم . پاسخ به چنان تقاضا خوا مخواه این گفتار رااز مطالبات متخصصان و مولانا شناسان دور برده است ومن میخواهم که آن فرهیخته گان  رنج خوانش  اين را نبرند.

سایر دلبسته گان مولانا برای بسیاری پرسشهای خویش درین فشرده پاسخ خواهند یافت و بیگمان برایشان خالی از دلچسپی نخواهد بود  و پسانتر خود خواهند توانست ازین   «  بحر در کوزه  » مفصل هرمجمل وشرح نکته هارا در کتابهاببینند و بر معلومات خویش  بیفزایند .

      دم مزن وترک کن بهر دل شمس دین        وعظ و اشارات را لفظ و عبارات را

       خداوندگار بلخ  ، رمز وراز زند گی ، ا رکان اندیشه اش و  طریقت مولویه

هم میهنان من که درد و دشواری غربت را تجربه می کنيد  و به پرسشهای بی پاسخی  از چگونه زیستن  رو به روايد . ومهمانان عزيز کشور میزبان ، بياييد  بنگریم که مولاناجلا الدین بلخی ثم رومی که نیز مانند ما ، مهاجری بود ، چگونه از غربت وطن ساخت. وی باعشقی بی ترديد که به زادگاه  داشت  به چنان باور رسید که   «  نیميم ز ترکستان نیميم ز فرغانه »  وبا جامعه بشری سر سخن باز کرد   . دراین گفتار نخست می نگریم  که جا معه بشری  او را چگونه  پذیرفت . وپسان خواهیم گفت که برای ما وبرای بشریت  امروزی چه  گفتنی ها دارد؟

پیش از ادامه سخن یاد آور می شوم  که  کوشش من به بیان ساده تریکی  دو پرسمان مهم  از اندیشه مولانا محدود می شود . اثبات  این یا آن  مسأله و صدور احکام  چه باید کرد و چه  نباید کرد  از هدف این گفتار دور است .

خداوندگار بلخ ونگرش هايی از فاصله

از صد ها مقالت  کتاب و شرحی که در قلمرو های زبان  فارسی (  ایران  افغانستان  تاجکستان ) و به خامه دانشمندان  ترکیه   وطن دومین مولانا نوشته شده اند و نوشته می شوند ، میگذریم . می بینیم که در دور دستهای شرق وغرب وبا آن همه دوری از اندیشه و بیان مولانا  چگونه اش در یافته اند. درغرب ترجمۀ آثارمولانا ، تهيۀ فلمها اززندگی  وباالهام گيری از انديشۀ وی ، تهيۀ نوارهای شنيدنی ازخوانش وبرگردان پاره هايی ازمثنوی وغزلهايی ازديوان شمس ، تهيۀ سمفونيها با توجه به شعرمولانا ودهها کارفرهنگی پرارج دربارۀ مولانا انتشاريافته است ، که ازآن باغستانهای بارور، چند  شاخ گلی را به دلبستگان اين سخنان هديه می آورم .

ژوزف فون همر پور گستال(۱۸۵۶_  ۱۷۷۴  ) د ر سال  ۱۸١۸  غزلهای زیادی را از دیوان شمس به جرمنی تر جمه کردوکار او سر مشق  فریدریک روکرت در سرایش غزلیات  به  سبک مولانا گردید.  غزلیات روکرت  تقریبا  تر جمه آزاد  غزلیات مولانا بودند . از طریق  کتاب روکرت  بود که هگل  با شعر عرفانی  پر حرارت  و جاذبه  که  بعد هاآن را در «  دایره المعارف علوم فلسفی» خویش  ستود  آشنا شد . ( ابعاد عرفانی  اسلام ص  296  و 297  )

وین فیلد  بخشهایی از  مثنوی را به  انگلیسی بر گرداند و با  مقدمه و یاد داشتهای  تحلیلی بر متن ، در سال  1887  در  لندن به چاپ رسانید .  این نخستین کوشش  برای  شناختاندن مولانا  به  جامعه  اروپا يی بود.

پرو فیسر  انه ما ری شمیل  کتابی در باره صور خیال در شعر مولوی نوشت که در سال 1978 در  لندن  انتشار یافت   . این کتاب به نام  «  شکوه  شمس » به خامه حسن لا  هوتی  به فارسی ترجمه شده است  ( تهران 1367 )

 رینولد نکلسون  مثنوی را به زبان  انگلیسی  ترجمه وشرح کرد وهمراه با نسخه  نفیسی از متن مثنوی  درسالهای 1925 تا  1940  ترسا یی  ،  منتشر ساخت .

تولوک منتخباتی از مثنوی  به  آلمانی ترتیب داد . (  تاریخ ادبیات  در ایران ،  ص . 466 )

کارول  سیمانوفسکی  سمفونی شماره 3  اوپرای  27 خویش رااز روی  یکی از غزل های مولانا ساخت که در ویانادر سال 1926  انتشار یافته است .  این نکته در کتاب جان یو حنان که به نام «شعر  فارسی در انگلستان و امریکا » در  1937  در نیویارک چاپ شد  آمده است .

به کمک آقای زبیر  بختیار که در ویانا موسیقی  آموخته است ، خبر یافتم که   کارول  سیمانوفسکی   اهل  پولند بود که در سال 1883  در اوکرایین به  د نیا آمد   وی پس از  شوپه   بزرگترین کامپوزیتور  پولندی  می باشد .  سیمانوفسکی در  مارچ  سال 1937  در لوزان سویس از دنیا  گذشته است .

پروفیسر  اربری   فیه مافیه  را به انگلیسی  تر جمه کرد.

 گا ندی  دوست داشت  بیتی  ازترجمه  انگلیسی  مثنوی را بار ها  زمزمه کند

                  ما برای وصل کردن آمد یم            نی  برای فصل  کردن آمد یم

    To unite that is why we came                    to divide  that  is not our aim

تالات هالمان  در کتابی که در باره جلال الدین رومی  در سا ل 1988   در نیویارک به چاپ رسا نید می نویسد  که پاپ  جان  23   در سا ل 1958  ضمن پیامی خاص نوشت : « به نام  جهان کاتولیک   من در برابر خاطره  مولانا با احترام  سر تعظیم  فرود  می  آورم .»  (همان کتاب  ص .191  ،یاد داشت ها از چشمه روشن   دکتر  غلام حسین یو سفی  )  در هند درزمان شاه جهان  شرحها تفسیر ها واژه نامه ها ،  گلچینها   و آثاری در پیروی از مثنوی به خامه آمد   . اورنگزیب و داراشکوه  با  شنیدن  ابیات مثنوی  اشک می ریختند.

زیب النسا  از شاعران خواست که به  پیروی از مولانا مثنوی بسرایند  . خون اندیشه های مولانا در مویرگهای  شعر اقبال  لا هوری  می دود. و بسا  شاعران   سند و پنجاب  مانند شاه  عبداللطیف ( سده  یازدهم  هجری  )  با افکار  و گفته های مولانا سروده های  خویش را با زبان  بومی زینت  بخشیده  اند.

این یاد آوری هیچگاه  فرایند پژوهش  دقیق  نیست . اين را میتوان  خوشه يی از خرمن  کار  های زیادی  شمرد که در شرق و غرب در آموزش  آثار مولانا انجام  یافته  است  . مگر از همین  چند نمونه هم بر می آید  که  بشریت  ارمغان  فرهنگی  مولانا  را فرا زمانی  وفرا مکانی  کارآمد  یافته و چنان که  شایا نش بود ارزشنهاد . یعنی بشریت  حکا یت و شکا یت  نی را شنید  وآن را حکايت وشکايت هرآدم شناخت .مولانا  گفته بود  که .

              بشنو  از نی چون  حکا یت می کند               وز   جدا یی     ها  شکا یت   می کند

              کز نیستان      تا مرا     ببریده اند               از    نفیرم    مرد   وزن     نالید ه اند

              سینه خواهم شرحه شرحه از فراق               تا   بگویم     شرح     درد    اشتیا ق

              هرکسی کو دور ماندازاصل خویش               باز  جوید   روزگار    وصل    خویش

              من  به   هر  جمعیتی    نالان شدم                جفت    بدحالان   و خوش حالان شدم

               هر کسی  ازظن  خود شد  یار من                 از درون  من نجست     اصرار    من

               سر من   ازناله من     دور نیست                 لیک  چشم و گوش را آن نور نیست

                تن زجان وجان زتن مستورنیست                لیک  کس را د ید جان   دستورنیست

               آتشست این بانگ نای ونیست با د                هر که   این    آتش ندارد  نیست با د

               آتش    عشقست     کاندر نی فتا د                جوشش     عشقست    کاندرمی  فتاد

                نی  حریف  هرکی    ازیاری  برید                پردهایش    پردهای    ما       درید

                همچونی زهری وتریا قی کی د ید                همچو نی دمساز و مشتا قی کی د ید

                نی  حدیث راه پر خون     می کند                قصه   های   عشق مجنون   می کند

                محرم این هوش جزبی هوش نیست             مرزبان   را مشتری  جزگوش نیست

                در  غم ما  روز   ها   بیگاه    شد                روز  ها با  سوزها    همراه     شد

                روز   هاگررفت گو رو باک نیست                توبمان ای آنکه که جزتوپاک نیست

                هرکه   جز ماهی    زابش سیر شد               هرکه بی روزیست   روزش دیر شد

                در   نیا بد   حال پخته    هیچ  خام                پس   سخن   کوتاه باید     والسلام

این هژده بیتی که خواندم سر نامه مثنویست.  همین که گفتم مثنوی  پی بردید که  مثنوی مولانا رادرنظردارم .  آری ،  بگفته مزاح گونۀ قاضی نجم الدین  طشتی ، در عالم سه  چیز عام  است  به مولانا که رسید خاص  شد .

مثنوی  اسم عام بود مگر در مورد مولانا اسم  خاص شده است .  مولانا لقب عام بود ، درمورد جلال الدين محمد خاص شده است .  تربت اسم  عام  است مگر گاهی  که تربت  میگویند  تنها تربت  شریف خداوندگار بلخ  فهمیده  می شود ، اسم  خاص شده است.

  این ها برای کسی که به هیچ  چیز علاقه مند ووابسته نبود. مولانا  رها ازهروابستگی بود.  در تفسیر  نی و نیستان  گفته اند که نيستان روح  کل است که روحهای  انسانی  از ان جدا شده و درزندان تن  اسیرشده است . نی از جداییهااز آن می نالد  تا از اسارت تن آزاد شده باز روز گاروصل روح کل را بیابد . مراد از آزادی  از زندان تن ،  آزادی از وابسته گیها و تعلقا ت است .  مهمترین  وابسته گیهای  انسان این ها اند :

1_ وابسته گی به اشیا که با احسا س کمبود وگرد آوری هرچه بیشتر همراه است .

2_  وابسته گی به  اشخاص که به شکل حاکمیت بر  زندگی آنان وداشته خویش در شمار آوردن آنان در نهان ما رشد می یابد.

3 _   وابسته گی به عقاید و اید یو لوژی ها  که همیش  درتلاش غلبه  بر دیگران برای  تثبیت  عقیده  خویش تبارز می یابد .

4_   وابسته گی به برتری جویی .

                     .   5_   وابسته گی به گذشته

                 6_ وابسته گی به صورت ظاهر خویش واز  فرسا یش صورت ظاهرهميش  دررنج و عذاب   بودن  .

با توجه به کتاب «  شما اگر باور کنید   آن را می بینید »  وین دبلیو دایر  .  در شبکه این وابسته گی ها  زنده گی از هدف به وسیله تغییر ماهیت میدهد وانسان تا مرگ برای داشتن می تپد  حال آن که  زند گی بودن است.

اگر به یاری اندیشه  خود را از وابسته گی ها  رها سازیم   به وارسته گی میرسیم  وآن  آزادی آرمانی عرفا  و صوفیه است  .

                   بند بگسل    باش آزاد  ای پسر          چند  باشی  بند سیم و    بند  زر

                   گر بریزی بحر را درکوزه یی          چند  گنجد  قسمت  یک روزه یی

                  کوزۀ چشم    حریصان پر نشد            تا  صد ف  قا نع  نشد پر در نشد

تعبیر های   جهاد اکبر، کشتن نفس  و مرگ پیش ازمرگ  که در متون  عرفانی و تصوفی آمده اند، همین مسأله است  . گاهی که شخص از خود رهید ، خود را ترک کرد  ، آزاد شد  ،  جا برای دیگری خالی می شود  یعنی  محبت  آغاز  می یابد .  دربارۀ محبت یا  عشق سپس صحبت  خواهم کرد . اکنون می گذرم به  گزارش کو تاهی از زند گی  مولانا.

از  بلخ تا  قونیه

مولانا جلاالدین محمد پسر بهاءالد ین محمد  معروف به بهاء ولد است ،  که بهاء ولد  پسر جلاالدین محمد حسین خطیبی  از علما وخطبای نامدار  بلخ بود . بزرگان این خانواده  از چند  نسل به عالم و خطیب  بودن شهرت داشته  ومرجع تکریم و تعظیم  مردم بلخ و دیگر شهر های  خراسان بودند.  جلاالدین محمد در ششم ربیع الاول سال ۶۰۴  هجری(  برابر ۳۰  سپتامبر ١٢۰۷ ترسایی ) در قبةالاسلام  بلخ  به دنیا آمد . پدرش فقیه و مفتی  بلند آوازه  و ازخطبای  با حیثیت و نفوذ زمان بود  . او  گاهی با خانواده  و گاهی  بی آن ،  مگر با  انبوهی مریدان  و دلبسته گان  از شهری  به شهری سفر می کرد و  مجلس وعظ می آراست . زمان زمان  پادشاهی محمد  خوارزم شاه بود. محمد خوارزم  شاه با  مقام خلا فت هم  میانه خوبی نداشت . این جا  وآن جا  شورشهایی هم در برابرش برمیخا ست .

براین بنا ، نفوذ روز افزون  بهاء ولد  وگسترش یافتن صفوف شنوند گان  خطابه ها یش  ، بر طبع وی  گران  می آمد . همزمان  امام فخر رازی که  دلبستۀ  فلسفه و ا ستدلال بود ، درمصاحبتها  با خوارزم شاه ، روش  بهاء ولد را که رنگ وبوی  تصوفی داشت ، می نکو هید .

شیخ الاسلام بلخ را « ملک العلما » لقب داده بودند  وبهاء ولد که  اورا  شا یستۀ آن مقام نمی دانست  خود را « سلطان العلما » خواند ، مگر نه در بلخ  ونه  در وخش  وسمرقند  آن را نمی پذیرفتند و حتی  از اسنادی که بهاء ولد دستینه ( امضا )  می گذاشت ، لقب  سلطان العلما را می ستردند. در  چنین   فضا ، چند بار  بها ء ولد  بر منبر  خطابه  امام المشککین _  فخرالدین  رازی  و پیروان او و محمد خوارزم شاه  را « مبتد عه »  یعنی بدعتکاران خواند . که آن  سخن را  نیز به  شاه رساندند . شاه  با توجه به دلایلی که اشاره  رفت ،  در سال های  ۶۰۹  و   ۶۱۰   هجری  مهتا بی (   مقارن  ۱۲۱۳   ترسایی  )  تصميصم گرفت که از ناحیه  بها ء ولد خود را راحت  سازد. پیامی بدین متن  به  وی فرستاد : «  حضرت  سلطان  العلما بلخ را قبول کند  و د ستوری دهد تا  ما به اقلیم  دیگر رویم که دو پادشاه در  اقلیمی  نگنجد . »    بها ء ولد   پاسخ داد  : « که  ملک  دنیا را اعتباری  نیست ماسفر  می  کنیم  .» و سوگند خورد که تا خوارزم شاه  بر تخت سلطنت نشسته است  به وطن بر نگردد . وی برای ترک وطن  رخت  سفر بست  وبا انبوهی  از یاران  و مریدان  به  نیت طواف  بیت الله به راه افتاد  تا پس ازآن  چه  پیش آید  .

مردم  بلخ با دید گان نمنا ک   تا چند  فرسخی  شهر خیر باد گو یان آمدند . محل  وداع شهریان بلخ  وکاروان سلطان العلما را  کول بوکه می نامند . بوکه  از  بکاء   یعنی  گریستن  گرفته  شده  است . مردم در آن جا  در کول بوکه  ، حو مه بلخ ، در وداع  بهتر ینان خود  گریستند  .

قافلۀ  بلخ  به روايت افلاکی « قريب سه صد اشتربارکتب نفيس واثاث خانۀ اصحاب وزاد وزواد راحلۀ ايشان و چهل مفتی کامل و زاهدان عامل دررکابش عازم شدند . »

 بدین  گونه جلا ل الدین  در 5   یا 6  سالگی  با خانواده ، نا گزیر به مها جرت شد . بها ء ولد  نخست در  نیشاپور  منزل  کرد  که  آن جا دوستانی داشت .  باری  به دیدار  شیخ  فریدالدین عطار رسید .

نوشته  اند  که عطار با مشاهده  سیمای  متفکر   و روحانی  جلال الدین  خورد سال گفت که :«   این  فرزند را گرامی دار.  زود باشد  که  از نفس گرم  آ تش  در سوخته  گان عالم زند. »  وکتاب اسرار نامه  خود را به او تحفه داد . شکی نیست که دیدار با  پیر  خوش گفتار،  شاعر  واهل  سلوک   درآن غربی  ترین شهر  خراسان  بزرگ  و آن تحفه يی  که جلال الدین  مدرسه  دیده  نیک به ارزشش آگاه بود ،  بر ذهن و روان  وی  اثر ژرفی  گذاشت .

 واگذاری  وطن  و یاران  کوی  و مدرسه   که امید بازگشتی هم نبود ،  بی تردید  روان  حسا س جلال الدین را می  آزرد . از کجا که  نماد نی ونیستان  و  ناله نی  ازجدايیی ها  که  پسان سرنامۀ  مثنوی قرار گرفت  ، در همان شب و روزان  تلخ  در ذهن  جلال الدین نطفه  بسته  باشد  .  اگر چه  آن را  ملهم  ازيکی از  قصه  های حد یقۀ  سنایی دانسته اند   .    

کاروان ،  پس از واگذاری  خراسان  رهسپار بغداد  شد .  در کنار  دجله  پاسبانان  پرسیدند    که  شما از کجا  آمده  و به  کجا  می روید  ؟  سلطان لعلما سر ازعماری   بیرون  کشیده  صدا کرد : «  من الله  و   الی الله  و لا حول  ولا قوت  الا  بالله  »   عین  عبارت را به بزرگان شهر انتقال داداند  و  فهمیدند  که  کاروان سلطان العلمای بلخ است  . خلیفه  که با خوارزم شاه  میانه  خوبی نداشت  شاد  شد و شیخ الشیوخ بغداد  _   شیخ  ابو حفص  احمد  سهروردی (۶۲۱) از ان کاروان به گرمی پذیرا يی  کرد و خواست  تا  در خانقاه  اقامت گزینند مگر بها ء ولد  نپذیرفت  ودر مدرسه  مسکن  گزید.   بها  ولد روز  جمعه  به  تقاضای  سهروردی به  منبر رفت  و داد  سخن داد که همه گریستند.  النا صرالدین  الله  ، خلیفه  عباسی  نیز در مسجد  حضور داشت.   خلیفه روز  دیگر  سه  هزاردینار  با  خواهش  اقامت دایمی در بغداد ، فرستاد ، که  پذیرفته  نشد.   کاروان بلخ  پس از سه روز رهسپار  مکه شد و بهاء  ولد   پس از ادای  حج  به  ارزنجان  و سپس  به  ملطیه  رفت  . چهار  سال آن جا ماند . پسان  به  لارنده  (  قرامان  کنونی  تر کیه )  رفت و هفت سال در  آن شهر بود.

جلال الدین را در آن سفر، غیابت  سید برهان الدین  محقق  ترمذی  ،   مرید  وشاگرد  بها ء ولد ولا لا  (لا له  پرستار کودک ) ی خودش   که شاید در ترمذ ویا   ماورا ا لنهر گرفتاری  برایش  پیش  آمد  نیز  می آزرد.

 در  لارنده  دختر  شرف الدین   سمرقندی را  که  گوهر  خاتون نام داشت و مادرش پس  از مرگ شوهر مرید  بهاء  ولد شده  با کاروان مهاجران  بلخ  همسفر بود ، به  نکاح  جلال الدین درآوردند  (۶۲۲برابر با  ۱۲۲۵  ترسایی  )  از ان  مادر بهاء  الدین  محمد  سلطان  ولد  و علا ء الدین  محمد   مظفرالدین  میر عالم و  ملکه  خاتون  به  د نیا آمدند .

در همان  سال  عروسی  جلال ا لد ین ،  مادرش  مومنه  خاتون  که  در  خانه بی بی  علوی  لقب داشت  ، از جهان  چشم پوشید  . در یکی  از  مجا لس  (  مجالس  سبعه ) مولانا  دعا یی در  حق  پدر و مادر   و  استادان خود  دارد  که  نشان  میدهد که    نخست  بها ء ولد  و  مومنه  خاتون  بی تردید  با  داشتن  چنان  فرزند  مهربان  و با روان پر درخشش و جاذبه ،احساس  خوشبختی  داشته  اند  .

جلا ل الد ین  محمد  سوای  تعلیم  پدر از محضر درس  و ارشاد دیگر فقها و  علمایی که  در قونیه  می زیستند  ویا برای اقامت  کوتاه  می آمدند  نیز  فیض  برده است.

حاکم لارنده  مدرسه یی  را به نام  بها ء ولد  ساخته  بود  که درآن  به وعظ و تدریس  سر گرم  باشد  و آن مدرسه  و تدریس  و به  ویژه  گور  همسر ش ،  بها ء ولد را به آن  شهر پابند  ساخته  بود.

در دوام  هفت  سال   زند گی  در لارنده ،  بزرگان  قونیه  اورا   پیوسته  به  پایتخت  می  خواندند .. دل  کندن از لارنده  برای  بهاء ولد  و خانواده اش دشوار بود . سر  انجام  بنا بر   اصرار  متنفذ ین  قونیه  و تمایل  علا و الدین کیقباد  سلجوقی  که وزیر دانش  دوست  و فضل  پروری  چون  معین الدین  پروانه  داشت ، به   قونیه  کو چید که  تا  پایان  زند گی  (۶۲۸   برابر با  ۱۲۳۱  ترسایی )در آن  شهر به وعظ و  تد ریس  مشغول  بود .

دربار  سلجوقیان  ،مانند  عراق  خراسان  و ما ورا النهر،  میعاد شاعران  دانشمندان  و نویسندگان   فارسی زبان  محسوب  می شد.  زبان  فارسی از  سال ها زبان رسمی   و زبان  دستگاه  اداری بود   ودرباریان  و علما  و بازرگانان و بسیاری  از  مردم  شهر  به زبان  فارسی  سخن  می  گفتند  .  تنها با دربار خلیفه  و  فرمانروایان  مصر وشام  به  عربی نامه می نوشتند .

رسم  سلالۀ آل  سلجوق  چنان بود  که صبحهای هر روز جمعه علمای بزرگ  شهر در دربار جمع  میشدند و نان  چاشت را  با پادشاه  صرف  میکردند   و ضمن  خوردن  خوراک  بر مسایل  مختلف دینی  و علمی  گفت  وگومی  کردند . بدین گو نه  شاه با  علما و ادبای  شهر و از طریق آنان با  احوال  مردم آشنا می شد  . این  رسم در بارسلجوقیان روم  در قونیه  نیزمرعی بود  .

 گذشته از آن در ترکیۀ آن  روز گار دو گروه  مردم  به  صورت  خاص  احترام می  شدند .   نخست  صوفیه  که  اکثر اعیان دولت در شمار آنان بودند  . و دیگر  جوانمردان که اخیان  و یا اهل  فتوت  نامیده  می  شدند . این گروه دومين ، با  پیوسته گی با پیشه وران شهر، اسباب امنیت  کوی  و بازار را فراهم  می ساختند .   بنا به دعوت  والزام  النا صر الد ین الله  _  خلیفه  عباسی  ، سلطان نیز  به گروه  اخیان  منسوب بود  و لذا آن گروه  نزد  اعیان  شهر منزلتی  خاص  داشت و  شیخ آنان  که  اخی و  خا نقا ه شان  که  لنگر  نا میده  می  شد ،  از احترام  زیاد بر خوردار بود .

جلال الدین محمد  تا آوان  در گذ شت  پدر،  دانش  خویش  را از  قرآن  و فقه  و تفسیر و علوم  ادبی  و شعرو اد ب  فارسی  گسترش  داده  بود  ودر  ملطیه (  آقشهر)  و  لارنده   چند بار بر منبر  خطابه  هم  بر آمد که با حضور ذهن و فصا حت  بیان  و احاطۀ علمی  هو اخوا هان  زیادی  به دور  خویش جمع  کرد  و او را «مولا نا»  لقب  دادند .

 اما  بهاء ولد با ا فتادن دندان ها  و تکا لیف دیگر نا شی از  پیری ، روز های دو شنبه  و جمعه  چنان که از سالها  عا دت داشت ، نمی توانست  مجلس  وعظ  بر گذار کند ودر منزل هم دوستداران خویش را کمتر می توانست  بپذ یرد .

سلطان العلما  از همان  اوایل ورود  به قو نیه  (  ۶۲۶ ) به مجلسی  که خود رفته نتوانست  جلال ا لد ین محمد را  به نیا بت  فرستاد  و هنگام  دیدار  با  مردم  نیز در کنار  خویشش نشاند .

پسانها  که  مولانا ی جوان  در مدرسۀ   پدر، گهگاه  مجلس  درس  یا  موعظه بر پا کرد ، برای دوستداران  شگفتی  نداشت . آن وقتها پدرمولانا  ی جوان را «  جلال الدین ما » و  « خداوند  گار » می نامید که  در بیرون منزل  هم  به لقب  خداوند گار   شهرت  یافت .

 بها ء ولد  پس از  نزدیک  به دو  سال بود و با ش  در قونیه ، در  ربیع الاخر  سال  628  ، برابر با  1230 تر سایی ، به  عمر  83  ساله گی  ، گا هی که  خداوند گا ر بلخ ، جلال الدین  محمد  24  سال  داشت  ، چشم  از جهان  پوشید .   سلطان  که  گا ه  ورود  بها ء ولد  به  قونیه خود به پذیرا یی  بر آمده  بود. در مرا سم  تد فین  آن  واعظ  و عا رف و  صوفی  محبوبِ  اکثر مردم ،  شرکت  جست و یک  هفته عزای  رسمی  اعلان کرد.

 یکسال  از در گذشت سلطان العلمای بلخ گذشته  بود .  سید  برهان الدین محقق   ترمذی ،  لا لا ی پیر  و استاد دوران  کو دکی  مولا نا ، به  قو نیه  رسید.  او  که  مرید  پدرش  نیز بود برای  مو لا نا گو یا جای پدر را  پر میکرد .

سید برهان الدین درآن روز گار درقیصریه در خانقاهی  که صا حب  شمس الدین اصفها نی  از اهل  قونیه و والی  ان  ولا یت برایش  سا خته  بود به سرمی برد  و پیوسته از  خانواده  و مریدا ن  مولانا  خبرمی  گرفت . مو لانا  به  فرموده  برهان الدین محقق به  شام  برای  تحصیل  رفت ودر  حلب و دمشق در محضر  درس  پر آوازه  ترین علمای وقت  هفت سال را رسپری کرد . می  گفتند که  سلطان  جدید روم ، سلطان  غیاث الدین  کیخسرو ،  برای باز گشتاندن اوا زشام  به روم   به  استادانش  نا مه  نوشته  بود .  مولانا در سنین  سی و سه از شام  به  قونیه  باز گشت . وی  آنگاه  همساز  با مشوره های  ترمذی مراحلی  از سلوک  را  پشت سر  گذا شته بود. خداوند گار  بلخ را ساعات دراز  مراقبت ، روزه داری ها ، چله  نشینی  ها  و نماز های  طولا نی همراه  با  اشک و ذکر الله  و  تلا وت  قرآن ، موازی با دروس  علوم  شرعی  وادبی  و منطق  و حکمت ،  برای  کر سی مفتی  اعظم  دیار روم  که آرزویش را داشت  ،  آماده  می  ساخت .

برهان الدین محقق ،  مولانا را با شعرسنایی و شعرعربی آشناساخت . ودرمعارف وی آمده است که ازمولانای بزرگ حال وقال را آموختم . حال را به مولانا جلال الدین دادم و قال را به صلاح الدین زرکوب . سید شعرنيکو می گفت ، مانند این :

همه هم نيستند وهم هستند         همه هم باده اند وهم مستند

وی مانند شاگردش ، مولانا جلال الدین برمرگ  یش از مرگ تأکيد می ورزيد ، چنان که درکتاب معارف وی آمده است :

تانيست نگردی ازین هستی ، هست نگردی از هست او

بميرپیش ازمرگ ونفس خودرا درگوربی مرادی دفن کن وخوش می باش .

سید برهان الدین  ترمذی  ،  آموزگا ورهنما ی دلسوزمولانا در هفتادو هشت  ساله گی ( ۶۳۸ ) در قیصر یه  در گذشت .

پس  از چندی  مولانا را نگذاشتند  که تنها در مدرسه  پدری  اش  که  آنگاه بنام  مد رسه  خداوندگار  یاد  میشد ، به تد ر یس فقه  وتفسیر  ومجا لس  وعظ  مشغول  بماند . به  زودی  به  مد رسه های دیگر  نیز برای تدریس  و وعظ   دعوت  شد  و عبور او از یک  مدرسه تا دیگری  در  حلقۀ  فراخ  هوا خوا هان و  مریدان و همراه با  جوش  و خروش بازاریان  و رهگذران  می بود .  به زودی  شماره  دلبسته گان  و شا گردان و مریدانش  به  ده هزار تن رسید .  آنان بیشتر  از عوام  شهر  و از  اقشار و گروه های  مختلف بو دند  که در عین  حال   بسیاری  از بزرگان  دولت   نیز  ارادت  خویش  را به مولانا  فخر  خود  می  دانستند  .  در مجالس  وعظ  او  هم  حسام الدین  چلبی   جوان  که  سر دستۀ اخی  های  ولا یت بود با یاران  خویش   زانو  می زد وهم  صلا ح الدین  فریدون زر کوب    پیر نا خوان  روستا یی  گو نه با  شور  و حال  که  ازمریدان  سید  برهان بود وبا نعره  هایش مجا لس وعظ  را  با شکوه  می ساخت  ،  گوش   فرا  میداد .

در سال ۶۴۰  گو هرخاتون  همسرمولانا  در گذشت . دیری  نرفت  که  مولانا با  کرا خاتون  قونوی  که از همسرسا بقش شاه  محمد بازر گا ن  یک  پسرویک  دخترنو جوان داشت ازدواج  کرد ..   پس از مدتی  درسر گوشیها ی زنان  خانوادۀ  مولانا   سخن  ازعلایق علا ء الدین  پسربزرگ  مولانا (متولد در621-22 ) به  دخترکرا خاتون  یعنی  کیمیا  خاتون  می رفت  و آن حرف هارا می  کو شیدند  به مولانا  که  بیشتر بیرون  منزل و غرق درلذت  محبت و احترام  روزافزون  دوستدارانش  بود، نرسد .

مولانا درآن سالها ود رآن فضای  پرابهت  ارشاد  و فتوا  و وعظ  و تدریس  واستقبال گرم  مدرسه  ها   گهگاهی  که در خلوت و با  خود  می بود  ، گویی  صدایی از درون خویش  می شنید ،  که  علوم  بلا غی  گشایش  زبان  داد  و علوم  ادبی جاذبه های  خطابه  ووعظ  و پیروزی  در گفت  و گو  با  حریفان و فقه و تفسیروسیله  برای  صدور  احکام وفتاوی و سرفرازی  بین  عوام و خواص .  پس  انسا نیت  در این  میانه  چه  شد  وخدا در کجا  ماند ؟ 

جرقه هايی از چنین تشویش وناراحتی درونی  ، حین داوری ها و وعظ و ارشاد نیز از زبان او بر می جهید ند که نمو نه های آنرا در مجا لس سبعه میتوان یافت .

روز شنبه ۲۶  جمادی الاخر سال 624 برابر با 28  نوامبر سال 1244 ترسایی   که از عمر مولانا 38 سال میگذشت و به روایت شمس الدین  افلا کی در منا قب العارفین  از مدرسه  پنبه  فروشان  با همهمه  شا گردان و بدرقه  سلام و ستایش  اهل بازار به خانه بر میگشت ، در خان شکرریزان پیر مردی با قبای نمدین  سیاه  پیش آمد  و لگام استر اورا گرفته  پرسید : «محمد را پایه بالا تر  یا بایزید  بسطام را ؟ » 

مولانا با خشم و انزجار پاسخ کوتاهی داد : « محمد خاتم پیمبران است ،با یزید را با او چه نسبت !»

پیر مرد نا شناس باز  پرسید چرا محمد  گفت : « ما عَرَفناکَ حقَ معرفتِکَ » و بایزید  گفت :« سبحانی ما اعظم الشأ نی»   ( افلا کی  619  و از همین رخداد در صفحه 87  نیز یاد آور می شود . )

مولانا تا فرا چشم شاگردان و بازاریان با پاسخی عام پسند ، پرسنده را به سکوت وادارد گفت :

«با یزید تنگ ظرف بود وبه یک جرعه عربده کشید و محمدکه دریا نوش بود به  جامی لب از لب نکشود .»

مگر توفا نی از آن پرسش جسورانه و عمیق در نهاد خداوندگار برپا شد . مرد نا شناس  که سپس معلوم شد شمس الدین بن علی  بن ملک داد تبریزیست ، شریعت  و طریقت را به هم سنجیده و مقام ولی  از خودی گذشته را برابر مقام مرسل  گذاشته بود . توضیح  مساله  از دیدگاه عرفان و وحدت وجود در دیده طالب  علمان  مدرسه  های  شرعی با شک و شرک  پهلو می زد. از ان رو مولانا دست شمس را گرفته و به مدرسه آورد  و ساعتها با او گفت و گو کرد و سپس  رفتند به منزل  صلا ح الدین زر کوب و کما بیش سه ماه مولانا را نه در منزل خودش و نه در مدرسه ديده توانستند .

از آن روز ها دگر گونی  بنیادینی در افکار مو لانا رخ داد که زنده گی او را بر بستر نوینی جاری ساخت که تا آخر  همچنان ماند .

در این جا با برابر گزاری آن دو  گفته  ،  یعنی   گفته  محمد  ( ص ) و گفته  با یزید  بر یکی از اندیشه های محوری  آموزش های مولانا  درنگ  میکنیم .

سخن بر سر محبت  یا عشق است  که  چیست .

عشق جاذبه جنسیست  عشق احساس مالکیت است . عشق جلوه ای از  حسادت است و تعبیر های دیگری از عشق که همه  تعریفها و تعبیر ها اند ،  نه خود عشق .  از نگاه عرفا و مولانا هم  عشق  مقوله  همه  کیهانی  است و بنیادین  پایه هستیست .

تشنه می  نا لد که ای آب گوار!               آب هم  نالد که  کوآن  آب خوار؟

جذب آبست این عطش در جان ما         ما از آن او،  و او هم  آن ما        (دفتر سوم .  ص ٥٢٩)

همین تصویر وهمین مضمون را در دفتر اول  مثنوی  در حکایت طوطیان می آورد:

تشنگان  گر آب جویند از جهان          آب هم  جوید به عالم  تشنگان      (دفتر سوم .  ص ٥٢٩)

*

حکمت   حق در قضا و  در  قدر            کرد   ما را عا شقان    یک دگر

جمله اجزای جهان زان حکم پیش           جفت جفت وعاشقان جفت خویش

هست هرجزوی زعالم  جفت خواه          راست همچون  کهربا وبرگ کاه

سپس ،

آفرین بر عشق  کل  اوستا د                   صد هزاران ذره را داد اتحاد        (دفتر اول )

به صورت  خلاصه نشو و ارتقای جهان  مادی نیز بر عشق  تکیه دارد.

دور  گردون  را ز موج  عشق دان           گر نبودی عشق بفسردی  جها  ن

کی جمادی محو گشتی در نبا ت ؟            کی فدای روح گشتی  نامیا ت؟

روح کی گشتی فدای   آن  دمی                کز نسیمش حامله شد مر یمی؟

(حکا یت  کنیزک و خلیفه  از دفتر  پنجم)

مسأله دیگر آنست که عشق نخست در نهاد معشوق بر افروخته می شود .جاذ بۀ معشو ق  است که  عاشق را به سوی خود می کشد ، پس معشوق هم  عاشق می شود.

هیچ  عاشق خود  نباشد  وصل  جو          که نه معشوقش  بود  جو یای  او

بنا بر آن

هیچ    مستسقیست     مستسقی      طلب          در  پی  هم این و آن چون روز و شب

روز بر شب عاشق است و مضطر است        چون  ببینی شب بران   عاشق  تر است

(حکا یت موش و چغز از دفتر  ششم)

در رابطه  عشق بنده با خدا نیز مساله همان گونه است . گاهی که در بنده عشق خداوند  در خشد ، لا بد  توجه  خداوند نیز به  سوی او هست.

در دل تو مهر  حق چون شد دو تو              هست  حق را  بی گما نی  مهر تو

هیچ با نگ   کف زدن     نا ید بدر              از یکی   دست  تو بی د ست د گر  

(دفتر سوم   ،  ص ٥٢٩ )

مگر تا خود هست  یعنی تا خودی هست  عشق  نیست .  از  عارفی پرسیدند که  عشق  چیست  پاسخ  داد که   هر آن چه غیر  عشق است از ذهن  بیرون کن ،  آن چه می ماند  عشق است .  آن چه ذهن ما را  پر کرده است ، من  یا نفس  ویا خود ی  ما ست  که  زنده گی ما بدورش می چرخد.

به گفته  مولانا :

نیست  شو نیست از خودی  که  ترا             بتر  از  هستیت  جنا یت  نیست

بنده  را  بس     بود   کفی     با لله              لیک این دانش وکفایت   نیست

گویداین مشکل  وکنایا ت   است                 این صریحست این کنایت نیست

یا در جای دیگری  می گو ید :

ملک  خود  را به عشق  ویران کن             به ازین  ملک را  رعا یت نیست

شمس  بگذر  زخود که  جانان  را              جز ز هستی تو   شکا یت  نیست  (غزل  ص ٢١۰ ) 

چگونه خود را نفی کنیم یا ازخود بگذریم    خود  یا  من  لا بلا نقابهاست .  بکو شیم ودر عمل این نقاب ها را پاره کنیم  تا به اصل برسیم . نژاد من  ، ملت من،  املاک من ، دین و عقیده من و همه چیزی راکه  «  من » را ساخته است  دور بریزیم  .  تا منی بر جای نما ند.   نه  من من ، نه  من  تو  ونه   من  او  ، آن وقت  است که  جای من  را   او می گیرد و هستی ادمی  را  او پر میکند او یعنی  همه  مردمان  که  مرحله  رسیدن به انساندوستی بی قید و شرط است.  جان های همه یکی می شوند . به زبان مولوی :

هم چو آن یک نور خورشید  سما             صد بود نسبت   به صحن خانه ها

لیک  یک باشد   همه انوار شان              چون که بر گیری تو دیوار از میان

چون نما ند   خانه ها را قا عده                 مو منان   ما نند  نفس    وا حد ه

و این حا لت وابستگی به روح کل دارد .

ناله نی بنا بر جدایی از همین اصل است. این است آزادی روان آدمی  و همین  اویعنی  عشق است   عشق فرایند خود شناسی است   وخود  شناسی نفی  خودیست   و نفی خودی  اثبات او است.  به  پندار عر فا   تنها او هست و ما سوای او چیزی  نیست  پس  تنها  عشق هستی دارد و عاشق و معشوق  و  عشق یکیست .  به پندار مولانا  تنها   چنین عشقی  حقیقیست . ودیگر هر چه به نام عشق است مجازیست  .

از دید گاه مولانا   عشق  حقیقی  از کف دادن اختیار و تسلیم  و فنا ست .

گو یند عشق چیست بگو ترک اختیار                       هر کو ز اختیار نرست اختیار  نیست

وقتیکه عاشق از می  عشق مست میشود  ،  دیگر  اختیار او در کف می نهاده است

جهد کن کز جام حق یابی نوی                   بی خود و بی اختیار آن گه شوی

آن گه آن می را بود کل اختیار                  تو شوی معذور ومطلق مست وار

هر چه گویی گفتۀ می با شد آن              هر چه روبی  رفته  می باشد آن

(از حکا یت جواب دادن به جبری    . دفتر پنجم)

گاهی همه  اختیار به معشوق  سپرده  می شود ، چون اختیار مست  که در دست می  می افتد وجود  عاشق  منتفی  می شود  .

جمله  معشوق  است و عاشق پرده یی               زنده  معشوق است و عاشق  مرده یی

گا هی که  عا شق  منتفی  شد  معشوق  هم  دیگر از میان  بر میخیزد  . پس ان چه  می ماند و ماندنیست  تنها عشق است  . عشق همه هست و بود آدمی را  فرا  می گیرد  . نه جایی برای کینه می ماند و نه  جایی  برای حرص و آز  ونه جای برای  تکبر و گردن  فرازی ونه جای برای حیله و فریب و نه  جای برای  انتقام . و برای هیچ  مرضی که روان و اندیشه را بیا شوبد جایی نمی ماند  .

شاد باش ای عشق خوش سودای ما              ای  طبیب  جمله  علت  های  ما

ای دوای   نخوت و    نا موس ما              ای تو  افلا طون و جالینوس  ما

جسم  خاک از عشق بر افلاک  شد          کوه در رقص  امد و چا لا ک  شد

دربارۀ نای که درسرنامۀ مثنوی تصويربی مانندی ازآن آمده است ، سخنهای گوناگون گفته اند . اينک  دربيان شاعرانه عشق ، چيستی نای را ازخود مولانا بشنويم :

عاشقان نالان چو نای و عشق همچون نای زن     تا چه ها درمی دمد هردم درين سرنای تن

هست آن سرناپديد و هست سرنايی نهان            ازمی لبها ش باری مست شد سرنای زن

گاه سرنا می نوازد ، گاه سرنا می زند             آه زين سرنايی شيرين نوای بی شکن

آسمان چون خرقه گردان است وصوفی ناپديد    ای مسلمانان که ديده خرقه گردان بی بدن؟

شمع روی او ونقل بادۀ جان لعل او                 ای زلطفش مست گشته هم حسن هم بوالحسن

خرقه رقصان ازتنت شد ، جسم رقصنده زجان  گردن جان را فگنده عشق جانان دررسن

ای دل مخمور گويی باده ات گيرانبود             بادۀ گيرای اوآن که کشی با خويشتن

                               هين خمش کن ، سردل کم گو،  که محرم نيست کس 

                                شمس تبريزی نگر       ،          ناگه بيايد دروطن   

سخن عشق  نزد مولا نا را با این  چند اشاره که  شد   به  فرجام می رسانیم وبر می گردیم به  پرسش  شمس از  مو لانادر نخستین دیدار.   ازدید عرفا و دیدگاه مولانا هستی انسان  از دو بعد قابل  مطالعه است.      جسما نی و روحانی . از بعد  جسمانی انسان در برابر کا ینات عظیم ، مو جود کوچک و بی مقدار ست   . مگر از بعد   معنوی و  رو حانی  چون روح ادمی از روح کل ، روح خداوندی جدا شده  است بالقوه  همان عظمت لا یزال را دارد  ودر  سیر الی الله گاه پرورش  و فنای خودی ،  انسان  و بقا بالله عظمت و جبروت خدایی می یابد. سخن  با یزید از ان مقام  است  که  مقام انسان کامل  یا ولیست   ..سلطان العلما   پدر مولانا   گفته بود که

آن که از دریاست د ریا می رود                   آن که از بالاست  با لا می رود

ومولانا از قفای او از همان مقام سخن گفت  :

ما ز دریا ایم در یا می رویم                        ما ز بالا  ایم بالا می رو یم 

مگر محمد (  ص ) که رسالت یا فته است نا گزیر است تا از مقام یک رسول سخن بگو ید و همیش خودش باشد. در مسا یلی چون عشق و فنا گفتنی زیاد است. بماند در فر صت های اینده میگذریم باز به زیست نامه مو لانا  .

 دیدار با شمس یا تولد دیگر

 پس از سال  642  برابر با 1244 ترسایی   سال دیدار شمس ، فصل نوین زندگی مو لا نا آغاز می یابد که سخت پر هیجان است. سه ماه در منزل صلاح الدین زر کوب قونوی که تنها  اخی  حسام الدین  چلبی و گاهگاهی بها والدین سری می زدند ، گفت و گو ها ادامه داشت .. مولانا با اشارات و تمثیل ها و طعنه های شمس اندک اندک از جلال و جبروت  عالم فقیه  ، مفتی واعظ روم  رها میگردید و اندک اندک بارعظیم  آموخته های کتا بی  که راه او را به حقیقت مطلق می بست از دوشش فرو می افتاد و میپندا شت که معصومیت و کودکی زیر آسمان پر ستاره بلخ را باز می یابد.

شمس برای او گسترده گی و روشنی بیکران حقیقت بود . آن چه وی سال ها در خلوت  شبها ، دور از مجالس تد ریس و تذ کیر و ازدحام مریدان  می جست و نمی یافت  .

از آن دیدار و پیامد آن مولانا در بسیاری غزل ها مشتاقانه  یاد آورده است.

مرده  بدم  زنده شدم   ،    گریه بدم  خنده شدم

دولت عشق آمد و من    ،  دولت      پاینده   شدم

دیده   سیر است مرا  ،    جان دلیر  است  مرا

زهره شیراست مرا    ،     زهر ۀ  تا بنده شدم

گفت که دیوانه نه ای  ،   لایق این خانه نه ای

رفتم و  دیوانه  شدم   ،     سلسله   بند نده  شدم

گفت که تو مست نه ای  ،  روکه ازین دست نه ای

رفتم  وسر مست شدم   ،  وزطرب آگنده  شدم

گفت که تو  کشته نه ای ، وز طرب آغشته نه ای

پیش  رخ زنده گیش   ،    کشته و افگنده شدم

گفت که تو زیرککی   ،   مست    خیال و شککی

گول  شدم  مول  شدم  ،   ازهمه بر کنده  شدم

گفت که شیخی و سری  ،   پیشرو وراهبر ی

شیخ  نیم پیش  نیم    ،      امر  ترا بنده    شدم

گفت که با بال و پری   ،  من  پرو بالت نه دهم

در هوس بال و پرش   ،   بی پر و پر کنده  شدم

گفت   مرا عشق کهن  ،   از بر ما  نقل  مکن

گفتم  آری نه  کنم   ،   ساکن و     پا ینده   شدم

چشمه  خورشید   تو ای   ،    سایه   گه بید منم

چونکه روی ازسر من  ،    پست و گدازنده شدم

تابش  جان  یافت دلم  ،    واشد   و بشکافت دلم

اطلس  نو  یا فت  دلم  ،   دشمن این  زنده  شدم

از تو ام ای شهره قمر ، در من و در خود منگر

کز  اثر  خندۀ    تو   ،     گلشن  خندنده    شدم

زهره  بدم  ماه  شدم   ، چرخ  دو صد آه   شدم

یو سف  بودم وکنون   ،   یوسف را بنده  شدم

بنده  بدم    شاه  شدم   ،  زهره    بدم ماه  شدم

من  چو سها بودم و نک ،  مهر در خشنده   شدم

گاهی که در حلقه مریدان می نشستند وبه خصوص که دانشمندان بزرگ می بودند ، مولانا جلال الدین،  آن  خراسانی سخنران فصیح السان تیز هوش و فقیه نامدار که ده هزار مرید و شا گردِ سخن شنو تشنۀ واژه  واژۀ کلامش  بودند ، خموشانه به سخنان آن پیر مرد گمنام  تبریزی گوش می نهاد و دیگران را نیز به شنیدن وا میداشت .

شمس با زبان رمز و کنا یه و گاه گاهی با بلند پروازی های نا هنجار وبا بی بند و باری سخن می گفت که اکثرمردم در نمی یا فتند و نی پسندیدند. رفته رفته  گپ به جايی رسید که  د لبستگان مجالس مولانا در نهان ، زبان به تهدید شمس دراز کردندوبا اشارۀ خنجرهشدارش دادند که قونیه را ترک گو ید که بین آنان و مولانای دوستداشتنی شان دیوار واری شده است  .

همان بود که شمس در سال ۶۴۳ رهسپار دمشق شد . مولانا در فراق او شوریده وار غزل می سرودو دور از خواب خورش  در حجره ،عقب دروازه بسته در مراقبه و انزوا می نشست.در یکی از غزل های ان روزان می سراید .

آفتابا  بار دیگر  خانه را   پر نور  کن         دوستان را شاد گردان دشمنان را کور کن

از پسی کوهی بر ا و سنگهارا لعل ساز        بار دیگر  غوره هارا پخته و  انگور کن

ای رفیق بیدلان  وای انیس  خسته گان         دشت  را وکشت  را پر حل و پر نور کن

شمس تبریزی  نقاب کبریا را  بر کشا          جان مشتاقان شمع روی خود  پر نور کن

مریدان از مخالفت خویش با شمس پشیمان شدند و مولانا پسرش سلطان ولد را در قفای شمس  فرستاد.

بروید ای حریفان    بکشید     یار  ما را          به من آورید  یک دم   صنم  گریز پا را

به ترانه های شیرین به بهانه های رنگین        بکشید سوی خانه مه خوب وخوش لقا را

وگر او به وعده گوید که    دم دگر  بیایم         همه وعده   مکر باشد  بفریبد او  شما را

دم سخت گرم داردکه به جادویی وافسون         بزند  گره بر آتش  و ببند د  او    هوا را

به مبارکی و شادی   چو نگار من در آید           بنشین  نظاره میکن تو عجایب   خدا را

چو  جما ل او بتا بد چه بود جمال خوبان          که رخ   چو آفتابش  بکشد چراغ   ها را

برو ای دل سبک پر  به یمن   به دلبر من         برسان سلام و خدمت تو عقیق بی بها را

شه ماست  شمس دینم   به حقیقت  یقینم            ز لبان  نبات  ریزد     ببرد ز ما  عنا را

شمس که سلطان ولد اورا به شیخی پذیرفته از دمشق تا قونیه   پیاده در رکا بش راه پیمود،  باز آمد ..  مریدان مولانا پوزشها خواستند و وعده ها کردند . باز مولانا با شمس بود و با شمس سماع می کرد وخلوت ها داشت و غزل می سرود و بعضی روز ها سا عت هارا درآوای نی و رباب غرق میکردند بدین گونه روز تا روز خشم مریدان و شاگردان و هوا خواهان خداوند گار بر انگیخته  تر می شد . مولانای مراد و مرشد یکباره  درسيمای مرید و نو نیاز درآمد ه  بود که جز شمس نمی گفت و جز شمس نمی شنید .

در این هنگام شمس  طبیب درد های مو لانا  خود بیمار شد وبر بالین عشق کیمیا خاتون  دختر کراخاتون همسر دومین مولانا  سرنهاد . آن دخترک  جوان را به حباله نکاح   پیر مردی که از شصت سال  گذشته بود درآوردند . و بیرون از خوابگاه مولانا در تابه  خانه یی که چند  حجره بود ، جا دادند

بدین گو نه شمس داخل حرم مولانا  شدواین حا دثه نیز همه دوستان خانواده مولانا را تکان داد و به خصوص  علا و الدین  محمد   پسر دومینش  را تا مغز استخوان  بر افروخته  و کینه ور ساخت ، زیرا چنانیکه  پیش هم اشاره کرده ایم ، از اغاز  پا نهادن کرا خاتون به منزل  مولا نا ، علا ء الدین  متوجه   دختر جوان او  شده بود و روش محبت امیز آن دو سر گو شی هایی را هم  در سرای مولانا گاهگاهی  بر  می انگیخت . گذشته از ان کنا ره گیر ی مولانا از جلسات پر شکوه وعظ و تدریس و تن سپردنش  به سماع و خلوت با پیر مرد بی سر و پای تبریزی که زبان رقبای علمی و دینی اش را بر او دراز کرده بود ، از نگاه علا ءالدین  خلاف شان خانواده  سلطان العلمای خراسان بود . شايد مولانا به چنین پندا شته پاسخ  گفته است  که سروده :

 گفت کسی  کین  سماع جاه و ادب کم  کند

جاه نخواهم که عشق  در دو جهان  جاه من   (دیوان شمس ،  ۵۰۶ )

از نخستین روز ها بین کیمیا خاتون جوان و شمس گذشته از شصت  . بگو مگو های تند بر خاست . شمس به صورت جنون آمیز نسبت به او دلبستگی  و رشک نشان میداد .  به خصوص که هر گاه که علاءالدین نزد پدر می آمد از تابه خانه که خوابگاه شمس در جوار آن بود می بایست  بگذرد . واین عبور و مرورآتش در نهاد  شمس  می زد .

یکی از روز ها کیمیا خا تون با جمعی از زنان و جدۀ  علاءالدین به باغی رفته بود که دیرتربرگشتند،  شمس واکنش بسیار پرغوغا و پر خاش نشان داد . کیمیا خاتون  چند روز بعد دربسترافتاد ودرگذ شت.

گمان من آن است که آن دخترجوان دلبستۀ علاء الدين که به زور به پيرمرد گذشته ازشصت نکاح شده بود و آن پيرمرد هم تندخو ، حسود ، بدگمان و زشت زبان بود ، پس ازآن جاروجنجال ، خودکشی کرده است و برای حفظ آبروی خانوادۀ مولانا ، کسی حرفی درباره برزبان و قلم نياورده است  .

انباشته شدن این همه رخداد ها  کینه های  بوده میان مريدان که بعض هموندان خانواده را شعله ورتر میساخته  ، تا آنکه شمس در سال 645 برابر با  1247  تر سایی ، چنانی که مشهور است  ، جاودانه غا یب گردید . راز این غیابت چنانی که پسان افشا شد ه چنین است که گروهی از مریدان به سر دسته گی علاءالدین فخرالعلما ، پسر مولانا ، از مجلس مولانا بیرونش خواندند  و کشتند ودر چا هی که درآن نزدیکی بود انداختند . سلطان ولد که خبر یافت ، هنگامیکه مولانا در خواب بود جنازه اش را از چاه کشیده دفن کرد  . چند سال پیش محمد  اوندر، مدیر مو زیم  مولانا در قونیه ، از روی نشانی ها ، قبر را کشف کرد و اکنون آن قبر در زیر بنای یاد بودی که برای شمس ساخته اند ،  قرار دارد .

 ( ابعاد  عر فانی  اسلام .  ان ماری  شیمل  ص  ۵۰۳ )

افلاکی داستان کشته شدن شمس را اززبان سلطان ولد چنین روایت کرده است :

« شبی در بنده گی مولانا نشسته بود ، در خلوت  .شخصی از بیرون آهسته اشارت کرد تا بیرون آید  . فی الحال بر خاست و به حضرت مولانا گفت :  به کشتنم می خواهند  بعد از توقف  بسیار پدرم فرمود الا لهُ ا لخَلقُ و الا مرُ فتبارکَ الله  . »(  ص ۶۸۴ )

 «  چون خبر این واقعه را به سمع  مبارک مولانا رسانیدند  ، فرمود  که   یَفعلُ اللهُ ما یشاءُ و یَحکُمُ ما یُریدُ.   ما درین کار چه کاره ایم   . او آن جایگاه قول و قرار کرده بود و سررا به شکرانه  سرما گرو نهاد . لا جرم تقدیر الهی  تدبیر انگیزی فرموده حکمت  جف القلم را به ظهور رسانید و ... »(همانجا)

مولانا که ازین رخداد آتش گر فته بود ، چون غیبت نخستین شمس  ، به خمو شی نزد و دربر رخ مریدان نبست . وی پس از چهل روزکلاه  پشم  عسلی بر سر نهاد  دستار سفید را به دخانی بدل کرد و شکر آویز  پیچید و فرجی از برد  یمنی و هندی ببر کردکه اهل عزا چنان می پو شیدند.  پیراهن را فرمود  پیش باز بدوزند ، کفش و موزه مولوی به پا کرد که تا پایان زند گی پوشاکش همان بود .دستور داد که رباب عربی را که چهار سو بود شش خانه سازند . بی تابانه به شور و فریاد پرداخت و غزل پشت غزل سرود وهر مجلسی را به مجلس پایکوبی و نوازش رباب تبدیل کرد  و قوالی نماند که از زبانش تا بامداد غزلهای خود را نشنیده باشد و به نوای نی و زمزمۀ ربابش نچرخیده باشد .