تماس باما کتابها سخنرانی ها مقاله ها داستانها سروده ها زیستنامه

صفحه نخست

 

 

 

سایۀ حکیم سنائی غزنوی

برنگرش ونگارش مولانا جلال الدین محمد بلخی

 

 داکتر اسد الله حبيب

 نرانی  درانجمن پارسی زبانان سويس

اگرعطار عاشق بد ، سنا ئی شــاه وفا یق بد

نه آنم من ، نه اینم من ، که گم کردم سروپارا

مولانا

 

مرا این بیت معروف :

عطار روح بود وسنائی دوچشم او

مــــا ازپی سنائی وعطـــــارآمدیم

که سالها و چون بسیاری دیگر ، ازمولانا جلال الدین محمد(604-672 هج )   می پنداشتم و

درجایی آن را ازسلطان ولد خواندم ، و برگ گردانی گاه وبیگاه دفترهای مثنوی و تماشای بیتهای حکیم غزنوی(463 – 525 هج ) درشماری عنوانهای آن ، انگیزه شد که فراخا وژرفای اثرگذاری سنائی را بر اندیشه وبیان مولانا دردست پژوهش گیرم ، با آن امید که فرایند کاوش همسنجانه درآثارآن دورکن سرافرازعرفان اسلامی و شعر فارسی ،  مولانا شناسان را شاید به کار آید .

برهان الدین محقق ترمذی ، یا به گفت مولانا «برهان محقق »  ،  پس ازاشاره های سلطان العلما در گفتار ونوشتار ، وی را باسخن واندیشۀ حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنائی غزنوی آشناترساخت .

درفیه مافیه آمده است که :« گفتند : سید برهان الدین سخن خوب می فرماید ، اما شعرسنائی درسخن بسیار می آرد . سید فرمود :  همچنان باشد که می گویند ، آفتاب خوب است ، اما نور می دهد ... »(فیه 207)

شمس الدین افلاکی درمناقب العارفین چند بار به توجه خداوندگاربلخ به حکیم غزنوی اشاره دارد و حتا به روایت او مولانا به آیین اویسیان روح سنائی را پیشوای خویش می پنداشته است .

افلاکی اززبان شهاب ا لدین گوینده وعثمان قوال می نویسد که روزی درسماع مدرسه حضرت مولانا بیش ازحد شوروجد برپاکرده وباربارخمیده و تعظیم کنان تاتخت گویندگان می آمد . پس ازسماع  ، چلبی حسام الدین پرسید  : که آن تعظیمها برای چه کسی بوده است  ؟ مولانا فرمود : روحانیت خواجه سنائی تروض وتجسد می کردومن دم به دم عذر می خواستم تا خوشنود باشد .

هموافلاکی ازگفتار بهاءالدین بحری آورده است که روزی مولانا فرمود :

« هرکه به سخنان عطار مشغول شود ، ازسخنان سنائی مستفید شود وهرکه سخنان سنائی را باجد به مطالعه آرد برسِرِ سخنان ما واقف گردد .»

دراین گفتار گواهیهای این فرمودۀ مولانارا نخست درمثنوی می جوییم وسپس دردیوان شمس .

درمثنوی نشانه های نگرش به سنائی ، دوگونه نموداراست . یکی گزینش وبازگویی  موضوعات  الهی نامه یا حدیقة الحقیقت حکیم غزنوی با یادکرد مأخذ یابدون آن  ودیگری شرح یا عنوان قراردادن بعض بیتهای دیوان او  .

دفترنخستین :

دردفترنخستین مثنوی این بیتهای سنائی نقل یا شرح شده اند :

1- به هرچه ازراه وامانی چه کفرآن حرف وچه ایمان

بهرچه ازدوست دور افتی چه زشت آن نقش وچه زیبا

 

2- شرح  دوبیت سنائی :

بشنواین پند ازحــکیم غزنوی         تابیــــــابی درتن کهنــــه نوی

این رباعی را شنوازجـان ودل       تابه کل بیرون شوی ازآب وگل

    پند اورا ازدل وجان گوش کن       هوش راجان سازوجان راهوش کن

«نازرارویی بباید همچو ورد        چون نداری گرد بدخـــویی مگرد

زشت باشد روی نازیبا  وناز        سخت آید چشـــــــــم نابینا ودرد »

این دوبیت ازیکی ازغزلهای حکیم سنائی اند که چند بیت دیگرآن چنین اند :

              نازرارویی بباید همچوورد                  گرنداری گرد بدخویی مگ

              یابگسترفرش زیبایی وحسن                     یابساط کبرونازاندرنور

              نیکویی ولطف گو باتاج وکبر             کعبتین ومهره گوباتخته نرد

              درسرت بادست وبرروآب نیست     پس میان مادوتن زین است گرد 

              زشت باشدروی نازیباوناز         صعب باشد چشم نابیناودرد (ص-851)

3- این دوبیت حکیم غزنوی ، درشناسایی جان ، نیز دردفتر اول آمده اند :

             آسمانهاست درولایت جان          کارفرمای آسمان جهان

            دررۀ روح پست وبالاهاست       کوه های بلند وصحراهاست

4- درهمان دفتر باز از حکیم غزنی یادآورده است :

بشنو این پند از حکیم بُرده ای       سرهمان جا نه که باده خورده ای

برده نام محلی درغزنی نیست ، چنان که پنداشته اند . به گمان من برده وبرده ای به معنای پیشرو وپیشوا است .

مولانا ازپند حکیم این مصرع الهی نامه را بدیده دارد :

سرهمانجا بنه که خوردی می

دردفترسوم :

 

1- « حدیث پیل وشهرکور » که تشبیهای اندامهای فیل گواه آن اند که ازسنائی گرفته شده است و اشارۀ « هنود » آگهی مولانارا برآن که سرچشمۀ قصه  کتاب بوداییست نیز نشان می دهد .مولانا چنان که روش اوست دراین حکایت  تصرفی آرمانمند کرده است . دراین حکایت بینا نشان دادن مردمی که درتاریکی به دورپیل حلقه بسته اند ، وبادست هراندام پیل را جداگانه در می یابند ، چشم دل یا بصیرت وشهود دربرابر چشم حس گذاشته می شود ،  که این جا ،  نماد آن دست است .

درکف هریک اگرشمعی بدی             اختلاف ازگفت شان بیرون شدی

           چشم حس همچون کف دستست وبس    نیست کس را برهمه آن دسترس

2- مولانا دردفترسوم مثنوی که سخن ازپیداشدن روح القدس به صورت آدمی برمریم می رود ، دربرابر حکیم سنائی بیان عجز می کند :

          ترک جوشش شرح کردم نیم خام(1)      ازحکیم غزنـــــوی بشنو تمام

          درالهی نامه گوید شـــــــرح این           آ ن حکیم غیب وفخرالعارفین

3- بازدرهمان دفتر سوم ، به گفتۀ حکیم چنین اشاره کرده است :

         آنچنان گوید حـــکیم غزنوی               درالهی نامــه گرخوش بشنوی

         کم فضولی کن تودرحکم قدر            درخورآمد شخص خربا گوش خر

         شد منا سب عضو ها وابدانها              شد مناسب وصفها با جان ها

دردفتر چهارم :

 

در روند داستانی آورده است :

        بس نکو گفت آن حکیم کامیار             که تو طفلی خانه پر نقش ونگار

        درالهی نامه بس اندرزکرد                که برار از دود مان خویش گرد  

 دردفترپنجم :

 

1- گاه بیان حکایت مخنث ولوطی ، بااین بیت ازحدیقة الحقیقه حکیم سنائی رفع  ملامت می کند :

        بیت من بیت نیست اقلیم است    هزل من هزل نیست تعلیم است (حدیقه ص  600)

2- درحکایت شیخ محمد غزنوی این بیت سنائی را درجای عنوان می نهد :

هرکه را جان زعزلبیک است      نامه برنامه پیک برپیک است

دردفترششم :

 

1- رباعیی ازسنائی  شرح شده است :

« کاریز درون جان تو می باید         کزعاریه ها ترادری نکشاید

یک چشمۀ آب ازدرون خانه         به زان جویی کزبرون می آید»

حبذا کاریز اصل چیزها                فارغت آر د ازین کاریزها

توزصد ینبوع شربت می کشی       هرچه زان صد کم شود کاهد خوشی

2- درحکایت خوارزم شاه واسپ پسنديده اش ازالهی نامه بیتی  گواه گونه می آورد :

چون زبان حسد شود نخاس        یوسفی یابی ازگزی کرباس

3- درهمان دفتر این بیت سنائی مثال گونه آورده می شود :

جهد کن تا زنیست هست شوی    وزشراب خدای مست شوی

4- این بیت سنائی : بمیرای دوست پیش ازمرگ اگرمی زندگی خواهی 

                             که ادریس ازچنین مردن بهشتی گشت پیش ازما

باحدیث نبوی « موتوا قبل ان تموتوا » شرح گردیده است .

ازهمسنجی شبلی نعمانی بین الهی نامه و مثنوی این دوبیت دروصف روح خواندنیست :

الهی نامه : روح با عقل وعلم داند زیست                روح را پارسی وتازی نیست

مثنوی :  روح با علمست وباعقل است یار     روح را باترکی وتازی چه کار 

 

 

 سنائی دردیوان شمس

 

سیمای سنائی درمهتابی غزلهای دیوان شمس  تابناکتر نمودار است .

غالبا وزنهای رقصان غزلها وشگردهای بدیعی آهنگین  را با سیطرۀ فضای سماع برروان مولانا وابسته می دانند .

به گمان من این ویژگی سبکی شعرمولانا نیزکما بیش ، با شیوِۀ شاعری سنائی پیوند دارد که آن خود اززلال موسیقی وسماع سیراب است .

شعرهاییکه سنائی برای قوالان سروده ، مانند رباعیی برای بوسهل قوال وقطعۀدر28بیت درمدح جمال المعاشرین بوبکرمسعودی قوال که از درد پای اوپرسش مهربانانه دارد و دفتراوراکه سنائی چون دفِ ترش می ستاید بدست علی برادرش بازفرستاده است . (ص1089دیوان )ورباعیی دربارۀ درد پای جمال قوال ، باچنین گرامی داشت :

درشهرهرآنکسی که اومشهوراست     دانم که زدرد پای تورنجوراست

            هستی به معانی ، توجهانی دیگر       پایی که جهانی نکشد معذور است 

ویاد کردها ی ستایش آمیزازسماع مانند:

چون درآیند عارفان به سماع          سرزگردون کشند همچوشعاع ...

کرد در نامـــــــه ایزد بیچــو           وصف شـــــــتان الذین یستمع

وجدباید که بی وجــــــود بود           دل برین مجمره چوعـــود بود

پشتیبان آن پنداراست که سنائی شیفتۀ موسیقی بوده وشیفتۀ سماع بوده و غزلهای اورا آوازخوانان با سازوآواز می خوانده اند ، که گفته است :

شِعری به سجود آید ، اشعار سنائی را

هرگه که تو بسرایی شعرش به رباب اندر

رباب گزینی مولانا ازمیان دیگرسازها وشش خانه ساختنش و سیمای باربار آن در غزلهایش ، نشاندهندۀ همذوقی این دوبزرگ مرد درموسیقیست .

دلبستگی سنائی به موسیقی وبعد موسیقایی شعر، چند ترفند را درسخن اوتابناک ساخته است که ازآن شمار به گوناگون تجنیس ها نگرش را فرا می خوانم :

 

 سنائی دریکی ازغزلها ازتجنیس بقاوقبا کارمی گیرد  :

 

مگرعقل تو خود باتو نگفتست      قبا گیرم بیلفنجی بقا کو ؟

مولانا نیز جناس ناقص این دوواژه را پسندیده است .

بخت بقایافت قبا گو برو            ذوق فنا دید چه جوید وجود

 

سنائی اززُهره زَهره و زهرا تجنیسهای تام وناقص می سازد .

 

آفتاب آمد وچون زُهره به عشرت بنشست

پیش زُهره به چه زَهره سخن ماه کنید

*

آفتاب اندرسما با صدهزاران نوروتاب

زُهره را کی زَهره باشد چهره ازهرداشتن

*

گفت خورشــــید خرامان ديدم وماه سما

کزتکبردوش او برزُهرۀ زَهرا گذشــــت

*

مولانا نیز تجنیس آن واژگان را آرایۀ سخن خویش ساخته است :

بدرم زَهرۀ زُهره ، خراشم ماه را چهــــــره

برم از آسمان مهره ، چون او کیوان من باشد

یا در غزل دیگری می گوید :

زَهرۀ زُهره درید وماه را گردن شکســــت

شد عطارد خشک وبارد با رخ رخشان من

 ودردو بیت دیگردیوان شمس باز تجنیس تام زَهره وزُهره را می یابیم :

افتد عطارد در وحل ، آتش درافتد در زحل

زَهره نماند زُهـــــــره را  تاپردۀ خرم زند

*

دیدۀ سیرســـــــــت مرا ، جان دلیرست مرا

زَهرۀ شیرســــــــــت مرا، زُهرۀ تابنده شدم

 

سنائی باربارازجان ومرجان  تجنیس می سازد ، مانند :

 

چون پوست کشد کارد به دندان گیرد      آهن زلبش قیمت مرجـــــــا ن گیرد

اوکارد بدست خویش  ،  میزان گیرد       تاجان گیرد هــــرآن چه با جان گیرد

*

چند گویی جان وجان یکدم بخند       کانچه در جان است ، درمرجان تراست

*

یا این غزل سراپا آراسته با جانها ومرجانها :

مسلمان نیستم جـــــانا گرم جان بی تو کار آید

کجا بی وصل مرجان تو مر جان را قرار آید

مرا مرجان لبت باید چه خواهم کرد مرجان را

چوآمد وصل مرجانت مرا جان صد هزار آید

نه مرجان را زمرجانت همی جانان دریغ آید

ولی مرجانت را جانان زمرجان بوک عار آید

زمانـــــی جانم ارجانا ،  زمرجا نت جداماند

تو دریاهای مرجان بین که مرجان را نثار آید

مده جان سنائــــــــــی را بدست هجر مرجانت

         که چون وی درهمه عالم کجا درعشق بارآید (غزل132)

 

مولانا نیز جان ومرجان را برای ساختن تجنیسها به گارگرفته است .

 

عاشق آنم که هر آن آن اوست   عقل و جان جاندار یک مرجان اوست

*

آن لعل سخن که جان دهد مرجان را       بی‌رنگ چه رنگ بخشد او مرجان را

*

عذرخواه عقل کل و جان تویی          جان جان و تابش مرجان تویی

*

چه مقداراست مرجان را که گردد کفو مرجان را

ولــــــی تو آفتـــــــابی بین که بر ذره پدیــــــد آید

سنائی ازتجنیس دفتر ودف ترپایۀ موسیقایی بیتی را بالا می برد :

دف تر بود دفتــــــــرت برمـــــن

بی زبانِ خــــــوشِ سخنـــــور تو

مولانا جلال الدین محمد نیز ازتجنیس این دو واژه درترجیع بندی بهره برده است :

سرنامۀ تو ماها هفتاد و دو دفتـــــــر شد

وان زهرۀ حاسد را هفتاد ودو دف ترشد

 

بعض گفتمانهای عرفانی که ازدیوان حکیم غزنوی به دیوان شمس گذشته اند

 

بعض گفتمانهای عرفانی شعرهای مولاناکه زمینۀ بحثهایی در عرفان شناسی ووحدت وجود و فلسفۀ فرهنگ گر دیده اند ، نخست درشعرسنائی نطفه بسته  اند .

بنگریم به نام واژگان جان ، جانِ جان ، جانان و جانانه  :

جان به معنای ذات رویش وآفرینش ومعشوق وجان جان هستی مطلق وروح کل و جانان عالم کثرت دروحدت یا وحدت جانها  که درعرفان نام دیگرش عشق است وعشق درعین حال هم عاشق است وهم معشوق وجزعشق هیچ نیست .

دردیوان سنایی بارها این واژگان به نظر می خورند .

دی زدلتنــــــــگی زمانی طوف کردم درچمن

یک جهان جـــان دیدم آنجا رسته از زندان تن

بی طرب جوشان طیورو بی طلب جنبان صبا

بیدهن خندان درخت وبیزبان گویاچمن(ص523)

درروشن سازی  جان می گوید :

نه جان خود زندگی باشد غلط زین جاست غافل را

که جان دُریست درخلقت  ، زبهر زینت جا نان

هران کو نورجان بیند  ، شود سخته چو پروانه

         هران کورمزجان داند نباشد فارغ ازاحزان (دیوان 432)

اینک مطلع یکی ازسه غزل سنائی که مردف به واژۀ جانان است  :

         همه جانست سرتاپای جانان       ازان جزجان نشاید جای جانان (غزل283)

 یکی ازقصیده های سنائی مردف به و اژۀ « جان  » ودیگری به  «جان ای جان »است که چنین آغاز می یابد :

تماشارا یکی بخــــــــرام دربستان جان ای جان

ببین درزیرپای خویش جان افشان جان ای جان

                                   نخواهد جان دگرجانی اگرصدجان برافشاند

       که بس باشد قبول تو بقای جان جان ای جان  (غزل 420)

*

ازدهها کاربرد جان وجانِ جان وجانان درشعرمولانا چند مثال را برمی گزینم :

یکی غزلیست بدین مطلع :

پوشیده چون جان می روی اندرمیان جان من

سروخرامان منی ای رونق بستان من (ص 501)

و درجای دیگر، مولانا نیزبرجان _این گفتمان عرفانی ، روشنی شاعرانه می افگند  :

توازجانی ولی جان را ندانی             زجانانی وجانانان را ندانی

اگرجان را ندانی بس عجب نیست     عجب اینست کانان را ندانی

            توای گوهرنهان درکان عالم            اگرچه گوهری کان را ندانی (ص 814 )

دردیوان شمس دوغزل  با ردیف «ای جان » است که دریکی ازآن چنین آمده است :

اندردل هرذره تابان شده خورشیدی

                 درباطن هرقطره صد جوی روان ای جان (ص432)

غزل دیگری ازمولانا چنین شروع می شود :

جانا به غریبستان چند ین به چه می‌ مانی

                                       بازآ تو از این غفلت ،  تا چند پریشا نی

چند است زتو تا جان توطرفه تری یا جان

                                      آمیخته ‌ای با جان ،  یا پرتو جانا نی

 

سنائی واژگان ایقاعی درشعر بکاربرده است

 

پندارم که اونخستین شاعریست درتاریخ شعرپارسی که در شعرش از واژگان ایقاعی یا اتا نین کار می گیرد  .

زان پس بر یاد او پردۀ عشا ق ساز     تن تننا تن تننن ، تن تننا تن تنن (ص515  )

مولانا هم  دریکی دو غزل از واژگان ایقاعی کار می گیرد :

فارغ از کار جهانم تنناها یا هو          ایمن از دور زمانم تنناها یا هو (ص631  )

غزل دیگر :

من که مست از می جانم تنناها یا هو     فارغ از کون ومکانم تننا ها یا هو(ص 632  )

یا درغزل دیگری می گوید :

مطربا غیر خدا تو غیر شمس الدین مگو     برتن  و جان وصف او بنواز تن تن تن تنن

 

تعبیر نردبان آسمان نیز تراویده  ذهن  سنائیست :

 

تابه بام آسمانش برد بخت ازراه علم     این نکوتربازکاتش درزد اندر نردبان( قص425)

*

اگر بسیار بندیشی خرد باشد از او عاجز           کجا بر آسمان تاند شد آنکو نردبان دارد

*

ای زده بر فلک سراپرده

 رخت بر تخت عیسی آورده

 ای که از رشک نردبان فلک

 با خود از خاک بر فلک برده

 

مولانانیز این تعبیر را درچند جا ی به کار می برد .

 

مثنوی نردبان آسمان است ، پیرنردبان آسمان است ، وشراب شمس نردبان آسمان است .

نردبان آسمانست این کلام     هرکه زین در می رود آید به بام

پیرباشد نردبان آسمان      تیرپران ازکه گردد؟ ازکمان      ( دفترششم )

خاکیان زین باده برگردون زدند   ای می تونردبان آسمان (دیوان شمس )

 

بیتهای سنائی درغزلهای مولانا:

 

دربعض غزلهای مولانا بیتها یی از دیوان سنایی بی هیچ تغییری ویا بااندک تصرف ، جا گزین شده اند ، که دراین جا چندی را نمونه وار می شمارم :

1- دردیوان غزلهای سنایی غزلیست بدین مطلع :

معشوقه به سامان شد ، تاباد چنین باد       کفرش همه ایمان شد ، تاباد چنین باد

مولانااین بیت را باافزودن یک هجا ، مطلع غزلی قرار داده است ، بدین گونه  :

معشوقه به سامان شد ، تاباد چنین بادا    کفرش همه ایمان شد تا باد چنین بادا

پس ازاین بیت سنائی ، بیتهای خود مولانا می آیند .

مولانا چنین افزایشهارا با بعض غزلهای خویش نیز کرده است ، و ازآن گمان می رود که سازگار ساختن غزل را با ضرب سماع بدیده داشته است .

2- سنائی غزلی دارد دربیست بیت بدین مطلع :

ای یار مقامر دل پیش آی ودمی کم زن     زخمی که زنی برما مردانه ومحکم زن

مولانا دوغزل به همین وزن وقافیه دارد .

یکی :

ای صاحب دریادل بریارمقدم زن        آن نور هدایت را برچهرۀ عالم زن (455)

دراین غزل بیت شانزدهم غزل سنائی را حرف به حرف  می آورد ، بدین گونه :

گرباده دهی مارا برتارک کیوان ده    وررای زنی مارا درقعر جهنم زن(  484)

درغزل دوم ، مطلع غزل سنائی را بی هیچ تغییری ، مطلع غزل خود ساخته است و بیت ششم غزل سنائی را که چنین است :

ارتخت نهی مارا درصف ملایک نه        وردارزنی مارا برگنبد اعظم زن (ص483)

بااندک تغییر،  بیت دومین غزل خویش قرار داده است ، بدین گونه  :

گرتخت نهی مارا برسینۀ دریا نه ، به عوض درصف ملایک نه         

 وردارزنی مارا برگنبد اعظم زن

3 - دردیوان سنائی غزلیست با این آغاز :

تانقش خیال دوست با ماست        مارا همه عمر خود تماشاست

آن جا که جمال دوستانست          والله که میان خانه صحراست

وانجا که مراد دل برآمد              یک خار به ازهزار خرماست  (غزل 25)

دردیوان شمس سه بیت آغازین این غزل درآغاز غزلی می آیند ، مگر تنها به جای  جمال وصال و به جای برآمد برآید نشانده شده است ، بدین گونه :

تانقش خیال دوست باماست       مارا همه عمر خود تماشاست

آنجا که وصال دوستانست         والله که میان خانه صحراست

آنجا که مراد دل برآید              یک خاربه ازهزارخرماست ( ص 179)

باتوجه به این نمونه ها می توان چنین پنداشت که  مولانا هم در اندیشه ومفاهیم وهم در شيوۀ شا عری ازسنائی اثرپذیرفته و حتا ازسخن آن حکیم اقتباسهای مکررکرده است . بعض اهل تحقیق حتا سرنامۀ مثنوی :

بشنو این نی چون حکایت می کند  وزجدایی ها شکایت می کند

را نیز ملهم از این بیتهای سنائی دانسته اند که به  باور من نیزچنان باید باشد :

نالۀ نی زدردخالی نیست            شوق ازروی زرد خالی نیست

بی زبان گوش را خبرکرده        بی بیان هوش را خبرکرده

ازدمش شعله ها همی خیزد       چه عجب گرنی آتش انگیزد

این همه مثالها از آن فرایند پرده بر می دارند که هرگاه سخن ازسرچشمه های دو رودبار خروشان سخن عرفانی ، مثنوی و دیوان شمس برود ، حکیم غزنوی را نباید ازیاد برد واما دربه کاربرد استادانۀ آن مفاهیم وگفتمانها ، ورازورمزسبکی شعرسیراب ازموسیقی ، گشاده زبانی وعلو بیان مولانا شگفتی انگیزاست .

مولانا که خود معیاراست ، باچندین بار اعتراف به پیشوایی سنائی ، ازباغستان آن حکیم دریادل ، هرغنچه یی که دلش رابرده ، برداشته و چنان پرورده و شکوفانده که بستانی ازآن آراسته است .

 

1ــ این بیت ، بدین بیان شهرت دارد : ترک جوشی کرده ام من نیم خام

2ــ  مثنوی ، رینولدنیکلسن ، چاپ ششم

3ــ فیه مافیه ، باتصحیح فروزانفر، چاپ پنجم

4ــ مناقب العارفین ، افست ، تهران ، 1362

5ــ کلیات شمس ، باهتمام منصورمشفق

6ــ دیوان سنائی ، به سعی مدرس رضوی

7ــ حدیقة الحقیقه ، تصحیح مدرس رضوی