تماس باما کتابها سخنرانی ها مقاله ها داستانها سروده ها زیستنامه

صفحه نخست

 

 


جایگاه « نکات » درکليات بيدل
( گفته ها يافته ها و پيشنهادها )

 داکتر اسد الله حبيب

 

 

آن جلوه زديدن و شنيدن ، دورست
ازعالمِ دامِ فهم چيدن ، دورست
جزمحو شدن قطره چه بيند زمحيط
هرچند به اورسی ، رسيدن دورست
بيدل

نکات دفتريست که به مثابه يکی ازآثاربيدل درکليات جادارد .
کليات ، کمابیش همۀ ميراث قلمی بيدل است ( درنبود تألیف الاحکام و مثنوی گل زرد و چندی دیگر ) که با ترکيب و ترتيب کنونی ، شايد نخستين ناشر آثاربيدل ، فراهم آورده وبه چاپ رسانده است .
نخست ، دربارۀ نکات :
اين دفتر توجه مرا درسال 1969 ، زمستانی که درکتابخانۀ نسخ خطی تاشکند پيشينۀ بيدل پژوهی را در مطبوعات آسيای ميانه پی می گرفتم ، به خود کشيد . روزی کتابدارکهن سال نسخۀ خطی را آورد و گفت ، که ازآثار بيدل است و آما کسی نمی داند که چه اثريست . آن نسخۀ مندرس و فروپاشييده تنها يک شمارۀ شفرداشت و بس . برگ گردانی و خواندن چندسطرش ، هرآن بيشترم به ياد چهارعنصر می انداخت و چهارعنصررا که موضوع پايان نامۀ دکتری ام بود پيش از آن و درشمار ديگر دفترهای کليات ، چند بار خوانده بودم . پس ازچند روز مطالبی ازديگر آثار مشمول کليات را نيز درآن کهنه کتاب يافتم . در ماسکو دردوام خوانش نکات بيدل ، دريافتم که آن اثر بيدل برچيده هايیست از ديگر آثارو به کتابدار کتابخانۀ نسخ خطی تاشکند نوشتم که بر ان نسخۀ نشناخته بنويسند : « نکات بيدل »
سپس با همسنجی هرعنوان « نکات » با متنهای مشابه ديگر آثار بيدل ، مقالتی در مجلۀ آسيا و افريقا به چاپ رساندم ، که با نگرش به کليات چاپ بمبيی کدام عنوانها ازکدامين رويه ها ی کدام آثار گرفته شده اند و برآن بنا نوشتم که « نکات » منتخباتی ازچند اثر بيدل است ، نه اثرمستقلی ودرفرجام ، بحث کنجکاوانه يی دربارۀ مدون آن دفتر، که کسی غيراز بيدل بايد باشد ، نيز افزودم ( مجلۀ آسياوافريقا، شمارۀ 4 سال 1973 ) .
اکنون که آن مقاله را دراختيار ندارم ، برای نوشتن بحثی بر « نکات » بازناگزير گرديدم که همسنجی کليات و ديگر آثار بيدل را از سر گيرم .
حاشيه گونه ياد آور مي شوم که درهراثر بيدل ، ذيل عنوانها ی اصلی ، عناوين کوچکی جا دارند که عبارت اند از : نکته ، اشارت ، حکايت و در آثارنثر ، شعرها که غالبا از ديگر آثار منظوم نقل شده اند .
عنوان نکات هم ازهمان نکته ها گرفته شده است .
اکنون با مثالهای پرشمار روشن خواهم کرد که مطالب نکات از کدامين رويه های اثرهای بيدل رونويس شده اند .
موضوع صفحۀ نکات صفحۀ مأخذ
نکته 1 : اگرمنکرنبوت نه ای ... ص 1 نکات ازص 47 رقعات کليات چاپ بمبيی
مخمس : ای جهل پرست ... ص 1 نکات از ص 180 جلد 2 کليات چاپ کابل
نکته 2 : شخص ظاهررا ... ص 2 نکات ازرقعات چاپ بمبيی
رباعی : گريافتی اسرارقدم ... ص 3 نکات ازص349 رباعيات
غزل : نرسيدی به فهم خود ... ص 3 نکات از ص 124 غزليات
اشارت : صراحی دوش ص 3 نکات از ص 136 طلسم حيرت (س 4 ازپايين )
اشارت : زخمخانۀ آب و رنگ ... ص 3 نکات ازص34 محيط اعظم
حکايت : شنيدم عجوزی ... ص 4 نکات از ص 44 محيط اعظم
نکته 3 : بابد گويان آشنايی مکن ص 4 نکات از ص 47 رقعات چاپ بمبيی
رباعی : حيف ازتو دوروزی که ... ص 4 نکات ازص 373 رباعيات
غزل : به خيالچشم که می زند ... ص4 نکات از ص 91 غزليات
غزل : شور جنون در قفسی ... ص 5 نکات از ص 91 غزليات
اشارت : به گوش ... ص 6 نکات از ص 3 طور معرفت
حکايت : شبی کزگريه توفان کريم بود ص 6 نکات از ص 14 طور معرفت
نکته 5 : گواه قوت جسم ... ص 6 نکات ازص 47 و48 رقعات چاپ بمبيی
رباعی : باخشک و تر مائدۀ ليل ونهار ص 6 نکات ازص 223 رباعيات
مناجات : الهی تهمت آلود ظهوريم ص 7 نکات ازص7 طلسم حيرت
حکايت : شنيدم زنی معنی آيينه يی ... ص 7 نکات ازص 105 محيطاعظم
حکايت : شنيدم ادب کرد مولای روم ... ص 7نکات از ص106 محيط اعظم
غزل : به وصول مقصد عافيت ... ص 8نکات ازص 144 غزليات
نکته 6 : اگرحصول رزق ازعالم غيب .. . ص 9 نکات ازص47 رقعات چاپ بمبيی
رباعی : گرحاصلها ... ص 9 نکات ازص 102 رباعيات
مخمس : گويند طرب ... ص 9نکات درمخمسات چاپ کابل يافته نشد
حکايت : سرقطره يی را ... ص 10نکات ازص 47 محيط اعظم
اشارت : زنکبت سرشتان دل افسرده يی ص 11 نکات ازص 63 محيط اغظم
نکته7 : رياضت صفای باطن می آورد ص11 نکات ازص 48 رقعات چاپ بمبيی
رباعی: بنياد جسد که کارگاه اسماست ص 11نکات ازص 49 رباعيات
غزل : چه خوشست اگربود آنقدر ص 11 نکات از ص 234 غزليات
مناجات : الهی حيرت سازم چه باشد ص 12نکات ازص9 طلسم حيرت
حکايت : به مجنون يکی گفت ... ص 13نکات ازص 107 محيط اعظم
حکايت : شبی داشتم ... ص 14نکات ازص 124 محيط اعظم
نکته8 : ازفرط گرسنگی ... ص 15 نکات از ص 47 و 48 رقعات چاپ بمبيی
رباعی : خلقيست ... ص 15نکات ازص 272 رباعيات
غزل : نشد درين درسگاه ... ص 15نکات ازص 25 غزليات
اشارت : شبی برتيغ کوهی ... ص 16نکات ازص 23 طورمعرفت
اشارت : شبی بودم قدح پيمای حالی ص 16نکات ازص 28 طورمعرفت
اشارت : شبی سرگرم عبرت شد ... ص 17نکات ازص 49 طورمعرفت
حکايت : شنيدم که شيخ زمان بايزيد ... ص 17نکات از ص 101 محيط اعظم
نکته9 : کسب موقوف حمالی و گلکاری ... ص نکات17
رباعی : گربيد به تقليد کمر می بندد ص 17نکات ازص 393 رباعيات متفرفه
غزل : ستمست اگرهوست کشد ... ص 18نکات ازص84 غزليات
اشارت : زچشم طالبان دانش آهنگ ... ص 18نکات ازص 16 طورمعرفت
حکايت : گذرکرد مجنون ليلي خيال ص 19نکات ازص64 محيط اعظم
حکايت : شنيدم که مهجوری ازصبر ص 19نکات ازص 66 محيط اعظم
نکته 10 : درعالم آثارکثرت ... ص 20 نکات
رباعی: فرصت داری جز آگهی ... ص 20 نکات ازص 392 رباعيات متفرقه
مخمس : عشق انجمنست ص 21 نکات درکليات چاپ کابل نيست
نکته 11 : مجازيعنی عالم اعتبار ... ص 22 نکات درکليات چاپ بمبيی ديده شود
رباعی : ای آن که گهی خلوت و گاه ...ص 22 نکات ازص 358 رباعيات
غزل : همه عمر با تو قدح زديم ... ص23 نکات ازص136غزلیات
نکته 12 : ازقلندری پرسيدند ... ص 23 نکات ازص 47 رقعات چاپ بمبيی
رباعی : گرقابل کسب عملی ... ص 23 نکات ازص 308 رباعيات
غزل : به نمود هستی بی اثر ... ص 23 نکات ازص 39 غزليات
مخمس : فرياد که اظهارهنر ... ص 24 نکات ازص 174 مخمسات
نکتۀ 13 : قرب الهی جنون دارد ... ص 25 نکات درکلیات نشر کابل یافته نشد
رباعی : تنزيه خرابات هوس پيما ... ص 25نکات ازص 63 رباعيات
غزل : ره مقصدی که گمست و بس ص 25نکات ازص371 غزليات
نعت : زبانم قابل حمد خدا شد ... ص 26 نکات ازص12 طلسم حيرت
اشارت : سحرآيينه ام پردازدل بود ص 26 نکات ازص17طورمعرفت
حکايت : نصيحتگری وعظ آماده داشت ص 27نکات ازص130 محيط اعظم
اشارت : شبی داشتم وجد بيتابيی ... ص 27 نکات ازص 137 محيط اعظم
نکته 14 : اعتبارات خطردرنوع انسانی... ص نکات27
رباعی : شخصيست حقيقت تنزه مرآت ص 28نکات ازص 93 رباعيات
غزل : ای پرفشان چون بوی گل ... ص 28 نکات ازص 178 غزليات
مخمس : فرياد که ياد نفس رفته ... ص 29نکات ازص 181 مخمسات
نکته 15: دراعتبارستان نتايج عنصری ص 30نکات ازص48 رقعات چاپ بمبيی
رباعی: گرهست جماد ... ص 30نکات ازص 104 رباعيات
مخمس : دامان خاک خوابگه ناز ... ص 30 نکات درفصل مخمسات چاپ کابل نيست
نکته 16: درافراد نوع انسانی ... ص 31 نکات ازص48 رقعات چاپ بمبيی
رباعی : عالم مشغول حاصل فضل و هنر ص 31 نکات ازص 230 کليات
غزل : من آن غبارم ... ص 32 نکات ازص646 غزليات
حکايت : قدح کرد روزی زمينا سوال ص 33 نکات ازص139 محيط اعظم
حکايت : يکی غافل از رنگ ما و تو يی ص 33 نکات ازص 141 محيط اعظم
نکته 17 : نبوت امريست معين ... ص 35 نکات
رباعی: بيدل رقم خفی جلی ص 35 نکات ازص 367 رباعيات
غزل : اگردماغم درين خمستان ص 35 نکات ازص 407 غزليات
غزل : زهی چمنسازصبح فطرت ص 36 نکات ازص284 غزليات
غزل : اگربه گلشن زنازگردد ص 37 نکات ازص 11 غزليات
نکته 18: فطرت آدمی درتوهم آباد... ص 38 نکات
رباعی : فردوس به اتفاق ارباب ... ص 38 نکات ازص 308 رباعيات
غزل : به کدام فرصت ازين چمن ... ص 36 نکات ازص 440 غزليات
اشارت : وجودتولفظيست حيرت رقم ص 39نکات
اشارت: سحرگاهی ازچشم بيدارفهم ص 39 نکات ازص 170 محيط اعظم
نکتۀ 19 : تقوای اهل دنيا منحصراست ص 40 نکات
رباعی : گرنشۀ دستگاه فقر تو رساست ص 40 نکات ازص 104 رباعيات
مخمس : که نمو د هرزه معاشيت ص 40 نکات
نکته 20 : فضل حق نعمتيست بيحساب ص 42 نکات
نظم : انبيا عمری نفسها درتردد سوختند ص 42 نکات
اشارت : زارباب تحقيق صاحب دلی ص 43 نکات ازص 174 محيط اعظم
حکايت : شنيدم حريفی ترنم پرست ص 44 نکات ازص 178 محيط اعظم
نکته 21 : طبايع را تقليد اوضاع يکديگر ص 44 نکات ازص 65 چهارعنصر
رباعی : انکاری غير باش ... ص 45 نکات
غزل : شده فهم مقصد عالمی ص 45 نکات ازص 779 غزليات
اشارت : عارفی داشت درس نسخۀ ديد ص 45 نکات
حکايت : بزرگی زخلق جهان منزوی ص 46 نکات ازص 211 محيط اعظم
حکايت : زتحقيق اسراربيگانه يی ص 46 نکات ازص 237 ئحيط اعظم
اشارت : شبی درطربگاه فکرسخن ص 47 نکات ازص 238 محيط اعظم
نکته 22 : افعال مردان را ... ص 47 نکات
تا اين جا کمابيش ، عنوانهای « نکات » را درآثار منظوم و منثور بيدل يافتم ، به استثنای چند عنوان . دربارۀ آن چند عنوان ، درفصل نکات کتاب بيدل وچهارعنصرنوشته ام که نخستين نکته های اين دفتراز رقعه ييست که به شکرالله خان نوشته شده است مگر آن نکته که در کليات چاپ بمبيی بوده درچاپ کابل نيست . پس يافته نشدن بعض عنوانهای « نکات » درکليات چاپ کابل ، مربوط است به تماميت وکليت کليات چاپ کابل . اين استثناها نميتواند آن حقيقت را که « نکات » منتخباتيست ازآثاربيدل پرسش آمیز سازد .
برای آنانی که می خواهند همه عنوانهای « نکات » را در کليات بيدل بيابند ، که هرچند پیمودن راهیست رفته ، پيشنهاد می کنم که اشارات وحکايات و بعض منظومه های درقالب مثنوی را نظر به وزن عروضی مثنويها می توان سرچشمه یابی کرد .
پاره های نثر دررقعات و چهارعنصر چاپهای هند و کابل يافته می شوند .
رباعيها ، غزلها و مخمسها را به ترتيب در دفترهای غزليات و رباعيات و فصل مخمسات می توان یافت . شايد بعض شعرها در آن دفترها يافته نشوند . اين مسأله به کاستی وآشفتگيهای کلياتهای چاپ شده پيوسته اند .
اکنون جستجوی شماری ديگر از نکته های نکات را در چهار عنصرادامه می دهم .
نکتۀ 23 ، ازبزرگی پرسيدند ... ص 48 نکات ازص25 چهارعنصر
نکتۀ 25 ، نفس رحمانی ... ص 53 نکات ازص151 چهارعنصر
نکتۀ 26 ، آتش درطبع ... ص55 نکات ازص 152 چهارعنصر
نکتۀ 27 ، چشم پوشيده هرچند ... ص 59 نکات ازص127 چهار عنصر
نکتۀ 29 ، نويهای طرز اعتبارات ص64 نکات ازص186 چهارعنصر
نکتۀ 34 ، آدمی ريشۀ استعداديست ص75 نکات ازص 108 چهارعنصر
نکتۀ 35، حکم الفقرا... ص79 نکات ازص107 چهارعنصر
نکتۀ 37، روح انسانی ... ص 82 نکات ازص17 چهارعنصر
نکتۀ 38 ، سازحقيقت ازدست ... ص 85 نکات ازص 23 چهارعنصر(سطر15)
نکتۀ 39 ، عالمی به وضع خود ص 86 نکات ازص 25 چهارعنصر (سطر21)
نکتۀ 40 ، مقصوداز سير... ص 87 نکات ازص 126 چهارعنصر
نکتۀ 41 ، طينت آدمی ... ص 90 نکات از ص 127 چهارعنصر
به همينگونه همه 75 نکتۀ « نکات » نشرکابل را می توان نشان داد که از کجاهای کدام اثرهای بيدل برداشته شده اند .
پس دراين حال :
1_ « نکات » که برچيده هاييست ازديگر آثار ، نبايد برحجم کليات بيفزايد و باکليات چاپ شود .
این گزینه نه چنان آیینه دار تابناک گونۀ شاعری و نثرنویسی بیدل است ، که بهتر ازآن را نتوان فراهم آورد . واگر نشرجداگانۀ آن به گرامی داشت پیشینه ناگزیر پنداشته شود ، چاپ جداگانۀ اين دفتر کاريست به سود پيراستگی ميراث ادبی بيدل .
2_ بانگرش موشکافانه و دورکردن نکته های کم ارج و تعويض آنها با ارزشمندترها ازچهارعنصرورقعات چاپ هند ، می توان منتخبات بهترازاين تأليف کرد يا همين دفتر موجود « نکات » را پربارترو پر رنگتر ساخت .
3_ ترتيب دهندۀ نکات غالبا نواب شکرالله خان است . گذشته ازنامه يی که داکترعبدالغنی برآن استناد می کند ، چندين نکتۀ آغازين از نامه يی اقتباس شده که مخاطب همان نواب است.
4_ متنی که چند سال پيش آقای رحيم ابراهيم برای نشر درکاروان حله ، ازمزارشريف به هامبورگ فرستادند و چندسال پس در مجلۀ کلمه چاپ شد ( 17، سال 4، هامبورگ2006 ) و نوشته اند که سردفتر يکی ازنسخه های « نکات » بيدل بوده است ، بخشی ازمقدمۀ غزليات بيدل است که درآغاز ديوان غزليات نشر کابل به چاپ رسيده است ( کليات ، جلد اول ، غزليات 1341 )
اکنون می گذرم به شناسايی کليات بيدل .
کليات چه وقت و بدست که ترتيب يافته است ؟
بندرا بن داس خوشگو می نويسد : « کلياتی ازآن حضرت يادگار است که شمار تمام ابيات آن نودونه هزار بيت است و آن را درحين حيات خود چهار مصراعی نويسانده . اوراق وزن کرده چهارده سير متعارف بوزن درآمد . » ( سفينۀ خوشگو ص123)
کليات بيدل نخستين باردرسال 1287 هجری قمری درلکنهو و سپس درسال 1299 دربمبيی چاپ شد. هویدانیست که ناشران کليات ، به آن چه خود شاعر ترتيب داده « نويسانده » بوده دسترس داشته بوده باشند و نسخه های موجود کليات نيز بر آن گواهی نمی دهند .
درترتيب و چاپ کليات که درسالهای بين 1341 و1344 هجری شمسی درکابل انجام يافته ، نيز پيدا نيست که کدام نسخۀ کليات سرمشق بوده .
نسخۀ رقعات چاپ کابل رادرنظربگيريد . رقعۀ 256 رقعه يعنی نامه نيست . نقد مقايسی سخنوران فارس و هند است . مانند آن ، ديباچۀ تأليف الاحکام ( 287 ) و ديباچه برمجموعه يی ازملفوظات عرفای عظام ، نيز دردفتر رقعات بی جاافتاده اند . شماری رقعه هایی که درچاپ بمبيی هستند ودر « نکات » نکته هايی ازآنها جداشده اند ، درچاپ کابل نيستند .
درسراسر کليات بيدل ، کم ازکم بيست درصد شعرونثر، مکرر آمده است .
اشارت رويۀ 18 نکات دررويۀ 155 باز نقل شده است .
مثنوی صداييست پيچيده درکاينات ، از رويۀ 234 محيط اعظم به رويۀ 197 چهار عنصر( شايد بدست خود بيدل) نقل شده است و بازآن را دررويۀ 149 « نکات » می خوانيم . بدين صورت هرگاه « نکات » را ضميمۀ کليات سازيم ، تکرار پاره های نظم و نثر دو چندان می شود . کليات بيدل مطابق ترکيب کنونی ، انباشته از غزلها ، رباعيها ، مخمسها ، مثنويها و پاره های نثر مکرر است .
هرگاه بخواهند که آثاربيدل را باز چاپ کنند ، پيشنهاد من اين است که متن انتقادی هراثربا همسنجی ارزشمند ترين نسخه ها، جدا جدا انتشار يابد ، مگرنه مانند یکی دو متن انتقادی «خالی پر از هیچ »
که تا کنون برآمده است .
پذيرفتنی خواهد بود که پس از بدست آمدن متنهای منقح هرکدام از آثار بيدل که حتا کارشناسان را نيزکارآيد ، به ترتيب و تدوين کليات ، آنهم مطابق همان نسخه يی که خوشگو ياد آورده ، یا همساز با معاییر علمی معاصر کمر بربند ند .
روان ابوالمعانی عبدالقادربيدل ، آن ابر مرد انديشه و قلم ، شاد باد !
هامبورگ ، جينوری 2007 کانديدای اکادميسين داکتر اسدالله حبيب
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
یاد آوری : پیداست که روی کردمن در نوشتن این گفتار به کلیات نشر کابل بوده است .
آن پاره های نثر ونظم که با خطی نشانی شده اند ، در کلیات چاپ بمبیی یافته بودم و دریادداشتهای خود داشتم و اکنون آن نسخۀ کلیات در اختیارم نیست